گفتگو با وحید بهرامی

کلمات کلیدی : وحید بهرامی،نویسنده،فره ایزدی
چکیده : از دیرباز یکی از دغدغه‌های فکری ام این بود که چرا در طول تاریخ، ایرانیان در فرهنگ سیاسی خود، دچار یک ایستایی در بحران‌های خاص هستند، مثلاً همیشه امروز از فردای خود بی خبر و یا روزی محبوب و روز دیگر منفور و طرد شده جامعه خویش‌اند. به صورت دقیق‌تر چرا این بحران‌ها در سیر تاریخی ایران زمین به‌گونه‌‌ای بوده است که سبب می‌گشت تمامی افراد شاغل در نظام حاکمه، از هر طبقه و قشری، از هیچ امنیت نسبی برخوردار نباشند و به تبع، مردم نیز همان سان امنیتی در زندگی روزمره خود احساس نکنند. در واقع می‌توان ذکر کرد همین ایستایی بحران در نظام سیاسی ایرانیان است که سبب ناتوانی در ساختن یک ساختار قابل ادامه‌ی حیات اجتماعی رو به ترقی و ایجاد مشکلات ساختاری و اساسی در شیوه حکومت کردن می‌گشت. اما ایرانیان در عوض به جای برطرف کردن این معضل در ساختار فکر سیاسی، همیشه این مشکلات را به عهده دست‌های نامرئی و نیروهای افسونی مرموز و موذی می‌گذاشتند. همچنین در دوران معاصر نیز نخبگان سیاسی به اشتباه کوشیده‌اند تا برخی از ع
گفتگو با وحید بهرامی نویسنده کتاب "فره ایزدی و مناسبات قدرت در شاهنامه "
زهراگردی، دانشجوی کارشناسی علوم سیاسی دانشگاه فردوسی

چگونه شد که به فکر نوشتن این کتاب افتادید؟

از دیرباز یکی از دغدغه‌های فکری ام این بود که چرا در طول تاریخ، ایرانیان در فرهنگ سیاسی خود، دچار یک ایستایی در بحران‌های خاص هستند، مثلاً همیشه امروز از فردای خود بی خبر و یا روزی محبوب و روز دیگر منفور و طرد شده جامعه خویش‌اند. به صورت دقیق‌تر چرا این بحران‌ها در سیر تاریخی ایران زمین به‌گونه‌‌ای بوده است که سبب می‌گشت تمامی افراد شاغل در نظام حاکمه، از هر طبقه و قشری، از هیچ امنیت نسبی برخوردار نباشند و به تبع، مردم نیز همان سان امنیتی در زندگی روزمره خود احساس نکنند. در واقع می‌توان ذکر کرد همین ایستایی بحران در نظام سیاسی ایرانیان است که سبب ناتوانی در ساختن یک ساختار قابل ادامه‌ی حیات اجتماعی رو به ترقی و ایجاد مشکلات ساختاری و اساسی در شیوه حکومت کردن می‌گشت. اما ایرانیان در عوض به جای برطرف کردن این معضل در ساختار فکر سیاسی، همیشه این مشکلات را به عهده دست‌های نامرئی و نیروهای افسونی مرموز و موذی می‌گذاشتند. همچنین در دوران معاصر نیز نخبگان سیاسی به اشتباه کوشیده‌اند تا برخی از عناصر ساختار اجتماعی را که برگرفته از الگوها و تحلیل‌های تمدن و فرهنگ‌های دیگر است را به عنوان عامل اصلی عقب افتادگی یا اختناق معرفی کنند و دست به یک قیاس مع‌الفارق بزنند و پیشینه فرهنگ سیاسی و اجتماعی خود را نادیده بگیرد. به نظر بنده فرهنگ سیاسی این جامعه نه تنها از تفکر عمیق نسبت به تحلیل دوره گذشته خود عاجز مانده، بلکه هنوز آن سنت برخورد ساده اندیشانه و عوامانه را در تمام رفتار سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، همراه خود دارد.
هدف شما از انتخاب این موضوع چه بوده است؟
در این کتاب پیش‌رو قصد داریم به کنکاش فرهنگ سیاسی ایران باستانی بپردازیم که در طول تاریخ خود دارای حکومت هایی بوده که مشروعیت خود را از تایید الهی یا فره ایزدی می‌گرفته اند و تنها خود را در برابر خداوند پاسخگو می‌دانستند. این روند در طول تاریخ ایران، نظام سیاسی را دچار یک دوری تسلسل کرده، که دائماً ساخت سیاسی را باز تولید می‌کند. این دور عبارت است از: شاه فره مند- بحران- شاه فره مند، که آنطور مشخص است در آن مشروعیت سیاسی تماماً از نوع سنتی و فره‌مند بوده و باعث گشته تا ساخت سیاسی هرگز تغییر نکند. این کتاب قصد دارد ضمن نشان دادن این بحران‌ها بیان کند تا هنگامی که این نوع نظام سنتی برقرار باشد، نوع مشروعیت سیاسی ثابت بوده و ساخت سیاسی نیز پابرجا می‌‌ماند و تنها روبنای آن که همان آمد و شد خاندان پادشاهی است، تغییر می‌کند.

در این ارتباط چرا اندیشه فره ایزدی را انتخاب کردید؟
در ارتباط با اینکه چرا اندیشه "فرّه ایزدی" انتخاب شده، و علت بررسی این مسأله در "شاهنامه" باید نکاتی گفته شود. سرزمین کهنسال ایران، از سپیده دم تاریخ تا عصر حاضر، همواره شاهد و ناظر رویدادهای چون شورش، بحران جانشینی و نخبه کشی و دیگر وقایع آکنده از حوادث شگفت و تحولات گوناگون بوده است. تورق تواریخ و کتب، بررسی مدارک مستند و شواهد باستان شناسی نشانگر این حقیقت است که این وقایع و تحولات برای کشور ما مضر و مخرب و برای مردمان آن مهلک و مسبب تیره بختی بوده است. پس از جستجو در تاریخ سیاسی ایران متوجه شدیم، در کشاکش‌های سیاسی و گرفتاری‌های جنگی، که برای ایرانیان از زمان بدست آوردن قدرت، تا گنجانده شدن آن قدرت در قلمرو حکومت روی داده، همواره یک عامل ثابت و پابرجا دیده می‌شود: شهریاری آرمانی که دارنده فرّه ایزدی باشد تا به واسطه آن حکومتی شکل بگیرد که نماینده خدا بر روی زمین بوده باشد. این اندیشه و اعتقاد که الگوی حکومتی ایران باستان محسوب می‌شود، با بقا و تداوم ساختار، پس از اسلام نیز باز تولید و ادامه یافته است، به‌صورتی که با ورق زدن تمام سیر تاریخ سیاسی ایرانی، از نخستین کتیبه‌های دوران باستان که به دست ما رسیده تا کتب دوران معاصر، همه جا شاهد و ناظر این اعتقاد هستیم که فرّه ایزدی تنها توجیه برای مشروعیت بخشی حکمرانان ایران به شمار می‌آید. به همین منظور نقش و جایگاه اندیشه فرّه ایزدی در مناسبات قدرت در ایران را برای بررسی انتخاب کردیم.

اما چرا سعی کردید در شاهنامه، یکی از بزرگ‌ترین آثار ادبی و حماسی ایران و جهان، اندیشه فرّه ایزدی را مورد بررسی قرار دهید؟ آیا می‌توانیم بپرسیم اصلاً ادبیات و سیاست با هم چه نسبتی دارند؟
برای درک و آسیب شناسی این بحران‌ها در سیر تاریخی ایران که همچون یک دور تسلسل بارها و بارها نظاره‌گر آن بوده‌ایم، یک بازه زمانی محدود از تاریخ ایران را انتخاب کردیم و به ریشه یابی و تحلیل و بررسی این بحران‌ها بپردازیم تا شاید بتوانیم آن را به تمام دوران‌ها تعمیم داده و راهکاری برای آن بی اندیشیم. برای شروع پژوهش دو منبع تاریخی کهن معتبر تاریخ بیهقی و شاهنامه فردوسی پیش روی ما بود. ما از تاریخ بیهقی گذر کردیم چون تنها یک تاریخ بود و همچون تواریخ دیگر مطلوب‌ها را بیان می‌کرد نه حقیقت‌ها را به بیان دیگر تاریخ برابر ملاحظات خاص و امکانات انسانی در مواردی دم فرو می‌بندد و ممکن است بخشی از حقیقت را به فراموشی سپارد. همچنین تاریخ بیهقی سرگذشت پیشینیان چندان دوری را بیان نمی‌کرد و ما قصد داشتیم تا آنجایی که منابع اجازه می‌دهد به عمق تاریخ مردمان ایران زمین نفوذ کرده و به صورت اپیستمولوژی و ریشه‌ای تر به حوادث نگاه کنیم. شاهنامه چندین مزیت بزرگ داشت: ابتدا اینکه بیش از هر کتاب تاریخی دیگر در زبان فارسی سرگذشت و روح مردم باستان ایران را در خود بازتاب داده است و بیان کننده روایت صادقانه داستان‌های پرفراز و نشیب زندگی ایرانی با همه‌ی خوبی‌ها، بدی‌ها، پیروزی‌ها، شکست‌ها و دگرگونی‌ها است. فردوسی این تفسیرها از زندگی ایرانیان را از مجموع روایت‌های کتبی و شفاهی، تاریخی و افسانه‌ای همچون خداینامه‌ها، شاهنامه ابومنصوری و برداشت‌ از منابع دیگر که سینه به سینه در سیر تاریخی ایرانیان نقل گشته، یکجا در کتاب خود گرداوری کرده است. بنابراین می‌توانیم از آن گواهی‌هایی بگیریم که نظام سیاسی ایرانی چگونه بوده است و نخبگان سیاسی چگونه دست به سامان دهی قدرت و رام کردن مردمان می‌زدند. در ادامه اما بزرگ‌ترین ومهم‌ترین برتری شاهنامه بر منابع دیگر حماسی بودن آن است و می‌دانیم که اثر حماسی بیش از هر چیز یک اثر هنری است، هنری که به گفته هگل بیان کننده تاریخ خودآگاه یک قوم و ملت است که امیال و آرزوهای خود را در قالب آن هنر بیان می‌کند. بنابراین حماسه گونه‌ای تاریخ راستگویانه و آرمانی می‌نماید که بازگو کننده تصویر یک قوم از خویشتن است. و برتر از تاریخ است زیرا از یگانگی و تحلیل بهره‌مند است و بیشتر به زمینه‌های اجتماعی و قومی می‌پردازد که تاریخ از آن بی‌بهره است. از این رو برای بررسی اندیشه فرّه ایزدی در مناسبات قدرت به سراغ کتاب شاهنامه فردوسی رفتیم.

شناسنامه نشریه