تاریخچه‌ی فرش ایران

کلمات کلیدی : فرش،فرش ایرانی،هنر
چکیده : فرش کف پوشی است که انواع مختلفی از الگوها و نقوش را برای تزئین سطح دارد و بافته شده از الیاف پنبه، پشم و ابریشم است. از آنجا که قالی و فرش همیشه نقش‌های زیبا بر خود داشته‌اند، امروزه به جنبه‌ی تزئینی آن نیز توجه می‌شود.
فرش فارسی بخشی از فرهنگ و هنر ایرانی است. پیشینه‌ی درهم ‌تنیدنِ الیاف در ایران به هزاره‌ی پنجم پیش از میلاد می‌رسد و طبق برخی منابع قدمت فرش بافی در ایران به عصر برنز برمی‌گردد. نخستین مجموعه‌ی بازمانده از فرش ایرانی از سلسله‌ی صفویه (۱۷۳۶-۱۵۰۱) در قرن شانزدهم بر جای مانده است. با این حال، تصاویر به جا مانده سبقه‌ی طولانی‌تری از تولید را نشان می‌دهند. ازسال ۱۳۹۳ شهرکاشان به عنوان پایتخت فرش جهان معرفی و فرش کاشان در میراث ملموس یونسکو با شماره ۰۰۳۸۳ ثبت گردید. ایران با تولید سه چهارم از کل خروجی در جهان و داشتن سهمی ۳۰ درصدی در بازار صادرات بزرگترین تولید کننده و صادر کننده‌ی فرش دستباف در جهان به شمار می‌آید. ایران همچنین سازنده‌ی بزرگترین فرش دستباف در تاریخ به اندازه‌
‌ تاریخچه‌ی فرش ایران

حمیده اکبری
کارشناس ارشد مترجمی زبان انگلیسی از دانشگاه تهران جنوب
مدرس سازمان فرهنگی شهرداری تهران، مترجم، سرپرست انجمن بین‌المللی فیفتاو در تهران
http://irantourismacademy.ir/
vereinFIFTAW@gmail.com

فرش کف پوشی است که انواع مختلفی از الگوها و نقوش را برای تزئین سطح دارد و بافته شده از الیاف پنبه، پشم و ابریشم است. از آنجا که قالی و فرش همیشه نقش‌های زیبا بر خود داشته‌اند، امروزه به جنبه‌ی تزئینی آن نیز توجه می‌شود.
فرش فارسی بخشی از فرهنگ و هنر ایرانی است. پیشینه‌ی درهم ‌تنیدنِ الیاف در ایران به هزاره‌ی پنجم پیش از میلاد می‌رسد و طبق برخی منابع قدمت فرش بافی در ایران به عصر برنز برمی‌گردد. نخستین مجموعه‌ی بازمانده از فرش ایرانی از سلسله‌ی صفویه (۱۷۳۶-۱۵۰۱) در قرن شانزدهم بر جای مانده است. با این حال، تصاویر به جا مانده سبقه‌ی طولانی‌تری از تولید را نشان می‌دهند. ازسال ۱۳۹۳ شهرکاشان به عنوان پایتخت فرش جهان معرفی و فرش کاشان در میراث ملموس یونسکو با شماره ۰۰۳۸۳ ثبت گردید. ایران با تولید سه چهارم از کل خروجی در جهان و داشتن سهمی ۳۰ درصدی در بازار صادرات بزرگترین تولید کننده و صادر کننده‌ی فرش دستباف در جهان به شمار می‌آید. ایران همچنین سازنده‌ی بزرگترین فرش دستباف در تاریخ به اندازه‌ی ۶۰۵۴۶ فوت مربع است.
طراحی فرش حرفه‌ای است که در آن طراح با توجه به نقشی که قرار است بر روی فرش تولید شود نقشه‌ی بافت را می‌سازد. این طرح می‌تواند بر روی کاغذ یا ابزار دیگر باشد. نقوش متداول فرش در ایران عبارتند از: طرح ایلی، طرح‌ هندسی، طرح محرمات، طرح محرابی، طرح ماهی درهم، طرح گلدانی، طرح گلفرنگ، طرح قابی، طرح شکارگاه، طرح شاه عباسی، طرح اسلیمی، طرح افشان، طرح بته جقه، طرح درختی، طرح ترکمن، طرح واگره/ بندبندی، طرح اقتباسی، طرح آثار تاریخی و ابنیه‌ی اسلامی و طرح تلفیقی.






نمونه‌هایی از طراحی سنتی ایران

طرح یک گبه



طرح فرش




گلیم




گبه





طرح ایلی
این طرح از قدیمیترین و اصیلترین طرحها در فرشبافی ایران بوده و مخلوق ذهن قالیبافان بومی می‌باشد. طبیعت و محیط زندگی آنها در طرح این فرشها منعکس شده است. از نقشههای منظم و مدون پیروی نمیکند و بسیار زیبا هستند. طراحان فرش این طرح را از منطقهای به منطقه‌ی دیگر منتقل کردند؛ چنان که از غربی‌ترین نقطه‌ی ایران به شرقی‌ترین منطقه راه یافته است.

طرح‌ هندسی
دراین طرح از انواع اشکال هندسی استفاده میشود، معمولاً خطوط زاویه دارند و بطور دورانی و قوسی شکل حرکت نمی‌کنند.

طرح‌ محرمات
طرح محرمات به طرح‌هایی در فرش اطلاق می‌گردد که قطعاتی از یک نقشه در طول فرش تکرار می‌شوند و عرض فرش به چند ردیف تقسیم گشته که هر کدام با رنگ و طرح مشخصی از ابتدا تا انتهای فرش ادامه پیدا می‌کنند و بطور راه راه ترسیم می‌گردند. این طرح در بعضی از نقاط ایران به نام قلمدانی مشهور است.

طرح‌ محرابی
طرح اصلی محرابی از طرح محراب الهام گرفته شده است و تزئیناتی از قبیل قندیل، ستون، گل و برگ به آن اضافه شده است.

طرح گلدانی
درطرح گلدانی اغلب شکل گلدان در اندازههای مختلف به چشم میخورد. گاه یک گلدان بزرگ پر از گل تمام فرش را می‌پوشاند و گاه چند گلدان کوچک در اطراف آن می‌آیند.

طرح‌ ماهی درهم
این طرح‌ به دوره‌ی قبل از اسلام مربوط می‌شود. در دنیای قدیم عقاید مذهبی عنصر اساسی هنر به شمار می‌رفت؛ و هر سرزمینی عقایدشان را به صورت اشکال و رموز مختلف بر روی آثار مادی پیرامون خود منعکس می‌کردند. برگها بنیاد و اصل این نقش به حساب میآیند؛ به این صورت که دو یا چهار برگ خمیده و گل نیلوفر آبی یا گل شاه عباسی در وسط آن جای دارند. چنین گفته شده که در ابتدا برگها، ماهی بوده و در زمان اسلام به برگ تبدیل شده‌اند؛ و گل وسط چهره‌ی آدم بوده که بعدها به گل شاه عباسی و نیلوفر تغییر داده شده است.
بافندگان ایرانی در اواخر دوره‌ی تیموری و تمام دوره‌ی صفوی از این طرح‌ استفاده‌ می‌کردند. این طرح در ردیف طرح‌های ایلی است. بافت آن ذهنی است و از روی نقشه بوجود نیامده است. این طرح در بیرجند بافته می‌شده و به تدریج به سایر مناطق ایران راه یافت. چنان که امروز از شرق تا غرب و همچنین در نواحی مرکزی ایران یعنی از استان خراسان تا آذربایجان و همدان و اراک رواج پیدا کرده است.

طرح گلفرنگ
طرح گلفرنگ ترکیبی است از طرح‌های اصیل ایرانی با گل‌های طبیعی، مخصوصاً گل سرخ. در این نوع از رنگ‌های تند و روشن مخصوصاً رنگ سرخ استفاده می‌شود

طرح قابی
این طرح از قاب‌های چند ضلعی بوجود آمده است.

طرح شکارگاه
در اغلب طرحهای شکارگاه، حیوانات وحشی در حال شکار نقش بسته شده است.


طرح شاه عباسی
اساس این طرح را گل‌های خاصی تشکیل می‌د‌هند که به نام شاه عباسی مشهور است.

طرح اسلیمی
شکل اصلی این طرح را شاخه‌های دورانی در میان برگ‌ها تشکیل می‌دهند. اسلیمی انواع بسیار زیادی دارد. معروف‌ترین آن اسلیمی دهن اژدر است که در آن انتهای هر شاخه به دو بخش متقارن منشعب می‌گردد و بصورت دو فک اژدها نشان داده می‌شود. شاخه‌ها با جوانه‌های گل تزئین می‌شوند.

طرح افشان
با آنکه در طرح‌های دیگر معمولا تمام اجزا و اشکال به هم پیوسته و مرتبطند، ولی طرح افشان به این صورت است که گل و برگ‌ها و شاخه‌ها بطور پراکنده و بدون پیوستگی با یکدیگر در فرش افشانده شوند.

طرح بته جقه
طرح بته الهام گرفته از درخت سرو است. بته‌های سرکج فرش ایران که به بته جقه شهرت یافته‌اند در طرح‌های بته‌ای به اندازه و اشکال مختلف به چشم می‌خورد.




طرح درختی
با وجودی که در طراحی فرش اساس کار را شاخه و برگ‌ها تشکیل می‌دهند ولی در طرح‌های درختی سعی شده است تا وجه تشابه آن با طبیعت حفظ گردد. در اغلب طرح‌های این گروه درخت و درختچه‌های کوچک و بزرگ با اجزاء دیگر ترکیب شده‌اند.

طرح ترکمن
طرح فرش‌های ترکمن از لحاظ هندسی و شکستگی خطوط در ردیف طرح‌های ایلی قرار می‌گیرد. این طرح هنر خاص مردم کوچ نشینی است که بطور ذهنی و بدون نقشه آن را می‌بافند.

طرح واگیره‌ای
قطعه‌ای کوچک از یک طرح در سرتاسر فرش از هر دو سمت طول و عرض تکرار می‌گردد. بنابراین آن را بندبندی یا واگره می‌نامند.


طرح اقتباسی
اغلب طرح‌های این گروه شباهت زیادی با طرح‌های فرش مناطق مرزی ایران وکشورهای همسایه و حتی سایر کشورها دارد و به همین دلیل آنها را اقتباسی می‌نامند مانند طرح‌های قفقازی.

طرح آثار باستانی و ابنیه‌ی اسلامی
این طرح‌ از ساختمان‌ها و کاشی‌کاری‌ها و اشکال هندسی و تزئینی بناها الهام گرفته است.

طرح تلفیقی
علاوه بر طرح‌های نامبرده که هریک برای خود دارای نام‌های معینی می‌باشند و تاریخچه‌ی قابل توجهی دارند، به مرور زمان طرح‌های دیگری هم از ترکیب و تلفیق دو یا چند طرح بوجود آمد.

شناسنامه نشریه