اردشیر بابکان و اندرزنامه نویسی

کلمات کلیدی : اردشیر بابکان،ایران،ساسانی،اندرزنامه نویسی
چکیده : در دوره ساسانی، سنتی با عنوان «اندرزنامه» یا «پندنامه» نویسی رایج شد که سرآغاز آن با اندرزنامه سردودمان ساسانیان یعنی خود اردشیر همراه بود. هر چند این اندرزنامه ها دربرگیرنده پیام‌های سیاسی و راهنمایی‌های کشورداری هستند ولی از پندهای اخلاقی در پیوند با زندگی فردی نیز تهی نیستند. اندرزنامه‌ها به زبان پارسی میانه (پهلوی) نوشته شده بودند و اکنون پانزده تا از آنها به زبان‌های فارسی و عربی برجای مانده‌اند. اندرزنامه‌ها که از میراث برجای مانده از ایران کهن بشمار می‌رفتند، به زبان روز جهان سده‌های نخست هجری یعنی عربی نیز برگردان شدند تا هم سرمشقی برای فرمانروایان از راه رسیده باشند و هم از آن مهم‌تر، در کوران رخدادها و بیداد زمانه، کاملا نابود نگردند.

اردشیر بابکان و اندرزنامه نویسی
محمد شهاب ساقی ؛ کارشناسی علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد


در دوره ساسانی، سنتی با عنوان «اندرزنامه» یا «پندنامه» نویسی رایج شد که سرآغاز آن با اندرزنامه سردودمان ساسانیان یعنی خود اردشیر همراه بود. هر چند این اندرزنامه ها دربرگیرنده پیام‌های سیاسی و راهنمایی‌های کشورداری هستند ولی از پندهای اخلاقی در پیوند با زندگی فردی نیز تهی نیستند. اندرزنامه‌ها به زبان پارسی میانه (پهلوی) نوشته شده بودند و اکنون پانزده تا از آنها به زبان‌های فارسی و عربی برجای مانده‌اند. اندرزنامه‌ها که از میراث برجای مانده از ایران کهن بشمار می‌رفتند، به زبان روز جهان سده‌های نخست هجری یعنی عربی نیز برگردان شدند تا هم سرمشقی برای فرمانروایان از راه رسیده باشند و هم از آن مهم‌تر، در کوران رخدادها و بیداد زمانه، کاملا نابود نگردند.

نگرشی ژرف در این اندرزنامه‌ها، تصویر روشنی از جهان‌بینی فرزانگان ایران زمین و راهکار آنان برای تدبیر امور کشور در اختیار خواننده قرار می‌دهد. افزون بر اصول گیتی آرایی در نزد سرآمدان کشور در آن روزگار، نظام ارزشی و سامان اخلاقی ایرانیان نیز از دیگر یافته‌های پژوهشگران در بررسی این اندرزنامه‌ها می‌باشد.

در این میان، "اندرزنامه اردشیر بابکان" از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. نه تنها درونمایه این اثر، بسیار جذاب و اندیشه برانگیز می‌نماید، بلکه از آن رو که اردشیر را می توان برکِشنده مفهوم ایرانشهر دانست، دیدگاه‌های سیاسی او نیز می تواند ستون فقرات اندیشه ایرانشهری بشمار آید. به گفته احسان عباس، گردآورنده نسخه عربی کتاب عهد اردشیر، « اگر عهد اردشیر را سند قانون اساسی ایران در روزگار ساسانی بنامیم، سخن گزافی نگفته ایم».

تاریخ‌نگاران مسلمان سده‌های نخست هجری نیز، درباره اندرزنامه اردشیر و اهمیت آن نوشته‌اند. "دینوری" می‌نویسد:« اردشیر قرارداد و پیمانی که به نام او معروف است جهت عمل پادشاهان و آیین پادشاهی نگاشت، پادشاهان این پیمان را اطاعت می کردند و از آن سرباز نمی‌زدند و بدان تبرک می‌جستند و در نگاه‌داری و محافظت و عمل به آن می‌کوشیدند». ابن ندیم پنج کتاب سودمند و بهره‌ده را نام برده که نخستین آنها "عهد اردشیر" بود. گزاره‌ها و سخنان برجای مانده از اردشیر به‌گونه جمله‌های قصار در میان تاریخ نگاران، تذکره‌نویسان و ادیبان، نامی گشتند و بسیار بازگو شدند. ثعالبی درباره اردشیر می‌نویسد: «از روش نیکوی اردشیر یکی اینکه او کتابی در حسن سیرت داشت که بدان مثال زنند و پادشاهان از آن روشنی بر می‌گرفتند». برگردان "عهد اردشیر" را پیش از آغاز نهضت ترجمه در روزگار عباسیان، یعنی در اواخر عهد امویان دانسته‌اند. "مبرد" در کتاب "الفاضل" خود می‌نویسد که مامون از آموزگار فرزندش پرسید که به او چه می‌آموزد. سپس به آموزگار او دستور داد تا "اندرزنامه اردشیر" را برای پسرش بخوانند و همچنین از بر کردن کلیله و دمنه را از او بخواهد.

همچنین برگه‌هایی از کتاب اندیشمند نامدار، ابن مقفع، یعنی "ادب صغیر" دربرگیرنده اندرزنامه اردشیر بابکان بوده است. حتی نویسنده‌ای عرب همچون بلاذری (نویسنده فتوح البلدان) "عهد اردشیر" را نه تنها به عربی برگرداند بلکه بگونه منظوم درآورد. حتی مسلمان متعصبی همچون امام محمد غزالی، در اثر نامدارش، "نصیحت الملوک"، از "عهد اردشیر" بهره گرفته است.
در شاهنامه ، بسته به نسخه ای که به آن اشاره شود، میان صد و ده تا صد و بیست بیت دربرگیرنده اندرزنامه اردشیر بابکان است. اردشیر به فرزندش شاهپور می گوید:
تو زین پندها هیچگونه مگرد چو خواهی که مانی بی رنج و درد
از این بیت آشکار است که روی سخن اردشیر با پسرش، شاپور و سپس دیگر شهریاران در راه بوده است. بر پایه اهمیت این اندرزنامه از دیدگاه اندیشه کشورداری، فردوسی حتی برای رعایت در امانت و بازگویی واژه به واژه این اندرزنامه، در چند جا، زیبایی شعر را فدای انتقال درست و دقیق اندرز اردشیر کرده است.
با اینکه برخی بدون نشان دادن دلیلی استوار، در اصالت این اندرزنامه شک کرده‌اند و نوشتن آن را به اواخر روزگار ساسانیان نسبت داده‌اند، نشانه‌هایی وجود دارند که اصل اندرزنامه را به خود دوره اردشیر بابکان پیوند می‌دهد. "مسعودی" بخش‌های برجای مانده از اندرزنامه اردشیر را دیده است. "ابن مسکویه" نوشته شدن اندرزنامه را مربوط به زمان خود اردشیر می‌داند. بر پایه گزارش وی، هنگامی که اردشیر مرگ خود را نزدیک دید برای پسرش، شاپور یکم، پیمان‌نامه‌ای نوشت و فرمود تا با آن مخالفت نکنند و اینکه آن پیماننامه برای همه شاهان ساسانی، نقشه راه و راهنمای کشورداری خواهد بود.

"نامه تَنسَر"، موبد بزرگ دستگاه اردشیر، که می ‌توان آن را مرام‌نامه دولت ساسانی در سال‌های آغازین آن بشمار آورد نیز، از دستمایه‌های شایسته برای دریافت اندیشه سیاسی اردشیر و یارانش می‌باشد. این نامه به دست "تَنسَر" که رایزن و دبیر برجسته اردشیر بابکان هم بود، برای "گُشَنسب" پادشاه تبرستان نوشته شده بود. انگیزه وی از نوشتن این نامه، روشن نمودن انگیزه‌ها و رفتار حکومت تازه به رهبری اردشیر و همچنین نظم نوینی که در حال پای گرفتن در کشور بوده برای دیگر بزرگان ایران زمین از جمله پادشاه تبرستان بوده است. همچنین این نوشتار، دارای آگاهی‌های چشمگیری از شرایط جامعه ایرانی در زمان پایانی اشکانیان و آغاز ساسانیان هم هست.

در کنار دستمایه‌های ایرانی و عربی، رومیان نیز در باره اردشیر بابکان نوشته‌اند. دستمایه‌های رومی که از آنها می‌توان درباره اردشیر آگاهی‌هایی بدست آورد، تاریخ هرودین (Herodianus)، تاریخ دیون کاسیوس (Cassius Dio) و گزارشهای آگاتیاس (Agathias) هستند.




شناسنامه نشریه