اهمیت مشاور و مشاوره در مدرسه

کلمات کلیدی : مشاوره
چکیده : مشاوره و راهنمایی در مدارس برنامه‌ای حیاتی است که در عرصه‌ی تعلیم و تربیت جهان (خصوصاً دوره‌ی آموزش عمومی) از سال‌های دور مورد توجّه قرارگرفته است. چراکه طی این دوره‌ دانش‌آموزان در مرحله‌ی آغازین تجربه‌های اجتماعی توأم با رشد فردی قرار دارند. تعلیم و تربیت در دوره‌ی مذکور نقش تعیین‌کننده‌ای در هدایت فراگیر و نقش‌پذیری متناسب وی در جامعه ایفا می‌نماید به‌طوری‌که ایجاد سرمایه‌ی انسانی و توسعه‌ی فرهیختگی در جامعه‌ی ناشی از تربیت فراگیران در این دوره به‌ویژه با تأکید بر شناخت توانایی‌ها، استعداد‌ها و علایق آنان است. کمک به توسعه‌ی مهارت‌های زندگی به‌ویژه فرآیند تصمیم‌گیری و هدف‌گزینی از ضرورت‌های ارزشمندی است که تقویت فرآیند مشاوره و راهنمایی از طریق معلّمان دانا و دلسوز را میسّر می‌سازد.
مشاوره و راهنمایی در مدارس برنامه‌ای حیاتی است که در عرصه‌ی تعلیم و تربیت جهان (خصوصاً دوره‌ی آموزش عمومی) از سال‌های دور مورد توجّه قرارگرفته است. چراکه طی این دوره‌ دانش‌آموزان در مرحله‌ی آغازین تجربه‌های اجتماعی توأم با رشد فردی قرار دارند. تعلیم و تربیت در دوره‌ی مذکور نقش تعیین‌کننده‌ای در هدایت فراگیر و نقش‌پذیری متناسب وی در جامعه ایفا می‌نماید به‌طوری‌که ایجاد سرمایه‌ی انسانی و توسعه‌ی فرهیختگی در جامعه‌ی ناشی از تربیت فراگیران در این دوره به‌ویژه با تأکید بر شناخت توانایی‌ها، استعداد‌ها و علایق آنان است. کمک به توسعه‌ی مهارت‌های زندگی به‌ویژه فرآیند تصمیم‌گیری و هدف‌گزینی از ضرورت‌های ارزشمندی است که تقویت فرآیند مشاوره و راهنمایی از طریق معلّمان دانا و دلسوز را میسّر می‌سازد.

 الگوی مشاوره در مدارس
مشاوره می‌تواند یک مهارت برای پیشگیری از حاد شدن مشکلات عادی، شکست تحصیلی، بحران‌های عاطفی و بزه‌کاری در دانش‌آموزان به شمار آید. هم‌چنین مشاوره می‌تواند یک راهکار برای ایجاد محیط سالم به‌منظور کمک به دانش‌آموزان در مواجهه با فشارهای روانی و تعارضاتی که در رشد و تکامل خود با آن‌ها روبه‌رو می‌شوند قلمداد گردد و یک نیروی محرّک عمده برای کمک به دانش‌آموزان به هنگام رویارویی با مشکلات باشد تا از طریق ارزیابی و شناخت مشکل خود، مشاوره‌ی فردی یا گروهی، مشورت با والدین یا معلّم و ایجاد تغییرات در محیط به فرد کمک نماید (تامپسون و رادولف 1988).

 چرا برای مشاوره در مدارس به یک الگو نیاز داریم؟
برای راهنمایی و مشاوره در مدارس به یک الگوی خاص نیاز داریم؛ چون مشاوره در مدارس با شیوه‌ی رایج در بیش‌تر مشاوره‌ها متفاوت است.

به شش دلیل مشاوره در مدارس با انواع دیگر مشاوره‌ تفاوت پیدا می‌کند:
1 ـ قبل از همه آنچه مشاوره در مدارس را از سایر موقعیت‌های مشاوره‌ای متمایز می‌کند این است که مشاوره در مدارس نسبت به سایر موقعیت‌های مشاوره‌ای گستره‌ی وسیع‌تری از خدمات را شامل می‌گردد. در اغلب مشاوره‌ها تأکید بر درمان است یعنی به مشکلات خاصی توجّه می‌شود که در ارتباط با مراجع است. امّا مشاوره در مدارس علاوه بر تمرکز بر حدّ مشکلات دانش‌آموزان، جنبه‌ی پیشگیرانه و رشدی هم دارد. به‌عنوان‌مثال معلّمان با استفاده از مهارت‌های مشاوره‌ای شرایطی را برای دانش‌آموزان فراهم می‌آورند که در مواردی چون ارائه‌ی طریق و آگاهی دادن در مورد مصرف داروهای غیرمجاز باهدف جلوگیری از گسترش مشکلاتی که به دنبال آلودگی به مواد ایجاد می‌شود موفّق گردند. به‌علاوه استفاده از فنون مشاوره توسّط معلّمان به‌منظور تسهیل در رشد فردی، اجتماعی، اخلاقی و شغلی دانش‌آموزان در مدارس اهمّیّت زیادی دارد.
2 ـ دوم این‌که مشاوره در مدارس شبیه مشاوره‌ی رسمی که در بیش‌تر کتاب‌های مشاوره راجع به آن صحبت شده، نیست. در فرم رسمی مشاوره، یک مراجع داوطلب به یک مشاور متخصّص در یک محل خاص مراجعه نموده و ساعتی را به رایزنی می‌پردازد درحالی‌که در مدارس، فضا ممکن است یک کلاس خالی یا اتاق کار معلّم باشد و جلسات اغلب مختصر هستند که گاهی اوقات در فاصله‌ی بین درس‌ها یا در زمان‌های طولانی‌تر موجود در زنگ تفریح یا وقت ناهار انجام می‌شود. در خیلی از موارد مشاوره در مدارس از قبل قابل پیش‌بینی نیست، مثلاً در پایان یک درس هنگامی‌که به نظر می‌رسد دانش‌آموز نیاز به کمک دارد.
3 ـ سومین دلیلی که مشاوره در مدارس را متمایز می‌کند آن است که در مشاوره‌ی مدرسه دانش‌آموز ممکن است به معلّم نزدیک شود یا معلّم ممکن است به علّت نگرانی در مورد دانش‌آموز مشاوره را آغاز نماید و در مقایسه با محیط‌های رسمی مشاوره که مراجعان داوطلب نقش فعّال تری دارند در مشاوره مدرسه بخش زیادی از کار توسّط معلّمان یا والدین به‌جای دانش‌آموزان انجام می‌شود. معلّم کلاس ممکن است جهت نگرانی در مورد رفتار دانش‌آموز یا وضعیت تحصیلی او با مدیر مدرسه یا معلّم راهنما تماس حاصل کرده و از آن‌ها بخواهد که دانش‌آموز را مورد توجّه قرار دهند و یا یکی از والدین با مراجعه به معلّم، مدیر یا معلّم راهنمای مدرسه نگرانی خود را ابراز کند و از آن‌ها بخواهد که یک نفر با دانش‌آموز در مدرسه صحبت کند. بنابراین واقعیت مشاوره در مدرسه آن است که در اکثر موارد درخواست مشاوره از جانب خود دانش‌آموزان نیست و لذا اشتیاق آن‌ها برای پذیرش راهنمایی و شرکت فعّال در جلسات مشاوره به‌نوعی تحت تأثیر این عامل قرار می‌گیرد.
4 ـ چهارمین دلیلی که مشاوره در مدارس را متمایز می‌گرداند این است که افرادی که بیش‌تر کار مشاوره در مدرسه را انجام می‌دهند مشاوران متخصّص نیستند، بلکه معلّمانی هستند که بسیاری از آن‌ها آموزش کمکی دیده‌اند یا هیچ دوره‌ای را درزمینه‌ی مشاوره طی نکرده‌اند و در مدارسی که مشاور ندارند معلّمان مشاوره‌ها را انجام می‌دهند. حتّی در مدارسی که مشاور دارند عملاً معلّمان بیش‌تر کار مشاوره‌ای انجام می‌دهند. این امر به خاطر آن است که بیش‌تر دانش‌آموزان در برقراری رابطه با معلّمانی که آن‌ها را خوب می‌شناسند احساس راحتی بیش‌تری می‌کنند تا مشاوران و راهنما‌هایی که برای آن‌ها کم‌تر شناخته‌شده‌اند. علاوه بر این مشاوران مدرسه فقط فرصت کار کردن با تعداد کم‌تری از دانش‌آموزانی را دارند که از مشکل بیش‌تری برخوردارند و مسؤلیّت پرداختن به بیش‌تر نیازهای مشاوره‌ای دانش‌آموزان را به معلّمان واگذار می‌کنند.
5 ـ علّت پنجم که مشاوره در مدارس را متمایز می‌نماید این است که این نوع مشاوره یک راهکار کمکی مشخص و خاصی را ارائه نمی‌دهد بلکه بخشی از پیوستار راهکارهای یاورانه می‌باشد که از راهنمایی و نصیحت تا حمایت و مشاوره که در مدارس مورداستفاده قرار می‌گیرد درجه‌بندی‌شده است. به نظر می‌رسد که معلّمان تمایل به استفاده‌ی بیش‌تر از راهکارهای کمک‌کننده در قالب راهنمایی را دارند تا بهره‌گیری از فنون مشاوره (لین 1996).
6 ـ ششمین دلیل متمایزکننده‌ی مشاوره در مدارس این است که مراجعان به مشاور مدرسه در مقابل اکثر مراجعان به مشاوره‌های بیرون از مدرسه که بزرگسال هستند از طیف کودکان و نوجوانان می‌باشند و مشاوره با کودکان از یک چالش خاصی برخوردار است، چون آن‌ها در مقایسه با بزرگ‌سالان از رشد شناختی، عاطفی و اجتماعی متفاوتی برخوردارند.

«ما می‌خواهیم که به افراد چگونگی عمل کردن را آموزش دهیم نه آن‌که خود عمل را نشان دهیم به‌عبارت‌دیگر ما نمی‌خواهیم به آن‌ها یک وعده‌‌ی غذایی ماهی بدهیم بلکه قصد داریم چگونگی ماهیگیری را آموزش دهیم» (گندلین 1984).

مشاوره در مدرسه باید به‌عنوان اولین گام درراه تسهیل رشد نوجوانان عمل کند تا درنتیجه‌ی آن‌، به هدفی برسند که توانایی آن را دارند.

مشاوره و خدمات حمایتی که برای دانش‌آموزان مشکل‌دار تدارک دیده می‌شود باید به‌عنوان فرآیندی که به آنان در جهت استفاده‌ی بهتر از توانایی‌های بالقوه‌شان کمک می‌کند، نگریسته شود. توانا ساختن دانش‌آموزان شامل کمک به آن‌ها در رشد توان تسلّط و کنترل آگاهانه بر زندگی خود می‌باشد. این امر شامل کمک به آن‌ها در شناسایی منابع و ظرفیت‌های درونی خود، توانا ساختن در حل مسائل و مشکلات زندگی، افزایش قدرت تصمیم‌گیری و کمک به آنان در رشد و ارتقا و سطح مهارت‌های موردنیاز برای رفتار مؤثر با دیگران می‌باشد. بنابراین توانا ساختن کودکان و نوجوانان از توجّه به نیازهای جاری و حال حاضر و قادرسازی دانش‌آموزان برای بسیج منابع خود فراتر می‌رود.
تحقّق این امر نیازمند این است که معلّمان به شناسایی و رشد ظرفیت‌های دانش‌آموزان پرداخته و به آن‌ها در جهت گسترش دانش، نگرش و رفتارهایی که موجب افزایش مهارت‌های زندگی آنان می‌گردد کمک نمایند.

شناسنامه نشریه