به سامانه سند(سامانه نشریات دانشجویی دانشگاه فردوسی مشهد) خوش آمدید

مشروعیت و حق حکومت

نویسنده : ابوالفضل عباسی
کلمات کلیدی : مشروعیت,مقبولیت,حکومت,ولایت فقیه
چکیده : گفتاری پیرامون مشروعیت و ملاک های آن و انواع حکومت
«مشروعیّت» را معادل واژه‌ی «legitimacy» دانسته اند. واژه ی مشروعیت، مصدر جعلی از ریشه «شرع» و از نظر لغوی به معنی «قانونی بودن» و «مطابق قانون» است. همین طور «legitimacy» از ریشه ی لاتین leg یا lex به معنای قانون (law) است. اما در هر علمی لغات سوای از معانی لغوی خود، در معنای اصطلاحی به کار می روند؛ لذا آن معنایی که عملاً مورد استفاده قرار می گیرد مد نظر است. معنی «مشروعیت» در اصطلاح فلسفه سیاسی، در پاسخ به این پرسش مفهوم می یابد: «حق حکومت از آنِ کیست؟» چه کسی حق دارد حکومت کند و چرا مردم باید از حکومت وی فرمانبرداری کنند؟ پاسخ به این سئوال مبنای حکومت های مختلف را مشخص می کند، بنابراین مشروعیت در اصطلاح، معادل «حقانیت» و «حق حکومت» در نظر گرفته می شود. در این نوشتارِ کوتاه، اختصاراً به دو نظریه ی عمده پیرامون این مسئله پرداخته خواهد شد:
مشروعیت در حکومت های دموکرات (نظریه قرارداد اجتماعی)
در حکومت های دموکرات، ملاک مشروعیت رأی مردم است. یعنی اگر پنجاه درصد واجدان شرایط به اضافه ی یک نفر، حکومتی را مشروع بدانند، آن حکومت صلاحیت اداره ی جامعه و قانونگذاری را خواهد داشت. در حالی که این نوع حکومت -یعنی دموکراسی- در یونان باستان منفور شمرده می شد، امروزه بهترین نوع حکومت در بین دانشمندان علوم سیاسی نسبت به سایر انواع حکومت ها در دنیا شناخته می شود. لذا در پاسخ به بسیاری از مشکلات عقلانی موجود در حکومت های دموکرات تنها جوابی که شنیده می شود این است که حکومت بهتری در جهان امکان وجود خارجی ندارد. برخی از این مشکلات عبارتند از:
1) در این نظریه حق، مفهومی سیال و نسبی است، چرا که تابع نظر و سلیقه ی بخشی از مردم است.
2) از نظر فلسفی تلازمی میان مشروعیت (=حقانیت) و مقبولیت وجود ندارد و چه بسا احکام درستی که مقبول نیستند و برعکس. مثلاً امروزه آزادی همجنسبازی به عنوان عملی قبیح در کشورهای غربی مقبول واقع شده است.
3) تناقض اساسی در این نظریه این است که اگر مردم آزادند و فقط خود می توانند در سایه ی حکومت، آزادی های خود را محدود کنند هیچ گاه به عنوان کسانی که در پی آزادی بیش تر هستند، دست به محدود کردن خود نخواهند زد.
4) بر چه مبنایی، پنجاه درصد به اضافه ی یک نفر می توانند حق را برای پنجاه درصد منهای یک نفر دیگر تعیین کنند؟
مشروعیت در اسلام (نظریه ولایت فقیه)
در اسلام، اصل بر عدم ولایت افراد بر دیگران است، و حاکمیت تنها از آن خداست. یعنی خدا از حاکمیت مطلق برخوردار است و جهان، همه مُلک اوست. لذا هیچ کس بدون اذن پروردگار، حقّ حکومت ندارد؛ در غیر این صورت طاغوت است و بر همه واجب است که در برابر او قیام کنند و طاغوت را به زیر کشند. «لا اله الا ا...» ناظر به نفی همه ی طاغوت ها و سر فرود آوردن و قیام برابر خدای یگانه است.
در اسلام منشأ مشروعیت نصب الهی است. در زمان حضور و ظهور وجود مبارک معصوم، خود او از طرف خدای متعال در جایگاه رهبری جامعه و حکومت منصوب می شود (نصب خاص) و در زمان غیبت هم فقهای جامعِ شرایط -هر کدام که بتوانند و مقبول باشند- در این جایگاه قرار می گیرند (نصب عام). حضرت امام خمینی (ره) در این باره می فرمایند: «ولایت فقیه در کار نباشد، طاغوت است. اگر به امر خدا نباشد، رییس جمهور با نصب فقیه نباشد، غیرمشروع است. وقتی غیرمشروع شد، طاغوت است.» (امام خمینی(ره)، صحیفه نور، ج9، ص251)
در این نظریه آزادی انسان ها نفی نمی شود؛ چرا که در کنار مشروعیت مفهوم مقبولیت مطرح است. این دو -مشروعیت و مقبولیت- همانند دو بال برای حکومت اسلامی هستند که با هم موجب تحقق احکام مترقی دین می گردند و جامعه را به خوشبختی و سعادت دنیوی و اخروی هدایت می کنند. لذا مقبولیت ناظر به وجه تحقق (از ریشه حق) حکومت است که خود نقش مهمی را در پویندگی یک نظام اجتماعی ایفا می کند. انطباق این نظریه با مفاهیم نو و امروزی، مبحث مشارکت مردم در حکومت را به میان می آورد که به سه صورت: 1) رأی گیری و مراجعه به آراء عمومی، 2) امر به معروف و نهی از منکر و 3) نظام سازی های مردمی مثل «بسیج نیروهای مردمی» نمایان می گردد.
بنابراین می توان نتیجه گرفت که اسلام اجازه دیکتاتوری به بشر نمی دهد. در وجهِ تاریخی قضیه هم در اثبات این مدعی دیده می شود که علیرغم ظهور دیکتارتوری هایی هم چون هیتلر که مستقیماً از دل دموکراسی متولد شدند، در حکومت اسلامی نه تنها شاهد چنین چیزی نیستیم؛ بلکه خود ولی فقیه ضامن حفظ رأی مردم به عنوان حق الناس است. نمونه ی عملی آن هم مجموعه ی انتخاباتی است که در سی و اندی سالِ گذشته، در جمهوری اسلامی ایران برگزار شده است.

ورود کاربر

درصورتیکه از اعضای دانشگاه فردوسی مشهد می باشید، برای ورود به سایت از شناسه پرتال دانشگاهی خود (پویا) استفاده نمایید

khane ma


robatt

خانه نشریات اسپانسر نشریات

sanad1

601508
امروز
دیروز
این هفته
هفته گذشته
این ماه
ماه گذشته
تمام بازدیدها
۹۳۰
۱۵۹۴
۴۵۴۱
۷۳۲۱
۲۸۷۳۶
۲۸۹۲۴
۶۰۱۵۰۸

افراد آنلاین

ما 126 مهمان و 0 عضو آنلاین داریم