راهبردهای بلندمدت توسعه آب و سند فـرابخشی

نویسنده : محسن ناظری کاریزکی(ورودی ۱۳۹۵ علوم و مهندسی آب)
کلمات کلیدی : فرابخشی / توسعه آب / ساختار اقتصاد آب / بهره‌وری آب
چکیده : بررسی سند فرابخشی در مدیریت منابع آب
»» آب یکی از مواد مایع و فراوان‌ترین ماده مرکب بر روی سطح کره زمین و بستر اولیه حیات به شکلی که امروزه می‌شناسیم، می‌باشد. بیش از ۷۱٫۱٪ وزن یک انسان از آب تشکیل شده و نیز بیش از ۷۰٪ سطح کره زمین را آب پوشانده است (نزدیک به ۳۶۰ میلیون از ۵۱۰۰ میلیون کیلومتر مربع). با وجود این حجم عظیم آب، تنها 3 درصد از آب‌های کره زمین شیرین و قابل شرب است و مابقی آن به علت محلول بودن انواع نمک‌ها، خصوصا نمک خوراکی غیرقابل استفاده است. از همین 2 درصد آب شیرین بیش از ۹۰ درصد به صورت منجمد در دو قطب زمین و دور از دسترس بشر واقع شده‌است.
اگر کسی از فضا به زمین نگاه کند، آن را یک سیاره آبی‌رنگ و پر از آب خواهد دید. حجم کل آب‌های موجود در کره زمین، رقمی در حدود ۱۳۶۰ میلیون کیلومتر مکعب تخمین زده شده‌است. این حجم با توجه به چرخه آب به طور دائم در بین منابع مختلف در حال جابه‌جایی ‌است.

مهم‌ترین منابع آب در کره زمین عبارتند از:
•آب‌های زیرزمینی (قنات،چاه،چشمه)
•آب‌های جوی (باران و برف)
•آب‌های سطحی (رودخانه،دریا،دریاچه و اقیانوس)
همچنین بخشی از آب موجود در کره زمین به ‌صورت بخار در جو (اتمسفر) و بخش دیگری نیز به ‌صورت جامد در یخچال‌های طبیعی وجود دارد.

حجم تقریبی میزان آب ذخیره شده در این منابع به این شرح است:
•اقیانوس‌ها: حدود ۱۳۲۰ میلیون کیلومتر مکعب (۹۷٫۲٪)
•یخچال‌های طبیعی: حدود ۲۵ میلیون کیلومتر مکعب (۱٫۷٪)
•سفره‌های زیرزمینی: ۱۳ میلیون کیلومتر مکعب (۰٫۹٪)
•آب‌های شیرین: موجود در در دریاها، دریاچه‌ها و رودها؛ ۲۵۰ هزار کیلومتر مکعب (۰٫۰۲٪)
•بخار آب در هواکره :حدود ۱۳ هزار کیلومتر مکعب (۰٫۰۰۱٪)
میانگین جهانی توزیع میزان استفاده آب در بخش‌های مختلف در سال ۲۰۰۳ به صورت زیر بود:
•کشاورزی: حدود 69%
•صنعت: حدود 23%
•مصارف خانگی: حدود 8%
بخش کشاورزی به دلیل آبیاری محصولات، میزان زیادی آب مورد استفاده قرار می‌دهد. از سال ۱۹۶۰ میانگین جهانی میزان برداشت آب از منابع به منظور آبیاری زمین‌ها ۶۰٪ افزایش یافته‌است و این در حالی‌ است که بین ۲۰٪ تا ۳۰٪ آن تبخیر یا جاری شده و به هدر می‌رود. میزان برداشت آب در کشورهای درحال توسعه به علت نداشتن ابزار مناسب دو برابر کشورهای توسعه‌یافته برای هر هکتار است؛ درحالی که میزان محصولات کشاورزی آنها یک‌سوم می‌باشد. به‌علاوه، در اکثر نقاط خشک و نیمه‌خشک، به دلیل کمبود بارش‌های جوی، ۹۰٪ آب مورد نیاز برای آبیاری زمین‌ها از آب شیرین تأمین می‌گردد؛ در صورتی که کشورهای توسعه‌یافته این رقم را به ۴۰٪ رسانده‌اند.
توزیع میزان استفاده آب به‌ منظور مصارف خانگی نیز در نواحی گوناگون مختلف است. به طور مثال و طبق آمار منتشر شده توسط برنامه عمران سازمان ملل متحد در سال ۲۰۰۶، میانگین میزان آب مصرفی در ایالات متحده حدود ۵۷۵ لیتر و در اروپا بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ لیتر در روز برای هر شخص بوده؛ درحالی که در کشور موزامبیک این رقم حدود ۱۰ لیتر می‌باشد.
اگر چه حجم کلی آب‌های موجود بر روی زمین نسبتا زیاد می‌نماید؛ اما متجاوز از ۹۷٪ این آب‌ها در دریاها و اقیانوس‌ها متمرکز هستند و حدود ۲٪ نیز به صورت یخ و یخچال‌ها در مناطق قطبی تجمع یافته‌ است. از یک درصد آب باقی‌مانده نیز بخش زیادی در اعماق زمین بوده که استخراج آن مشکل و از دسترس انسان به دور است.
به‌علاوه، منابع آب شیرین در سطح زمین به طور یک‌نواخت توزیع نشده‌اند. درحال حاضر، ۹ کشور ۶۰٪ کل منابع آب شیرین را به خود اختصاص می‌دهند: کانادا، چین، کلمبیا، پرو، برزیل، روسیه، ایالات متحده آمریکا، اندونزی و هند.
در مقابل حدود ۸۰ کشور با کمبود آب مواجه‌اند که برخی از آنها تقریبا به هیچ منبع آب شیرین قابل توجهی دسترسی ندارند: کویت، بحرین، مالت، امارات متحده عربی، سنگاپور، اردن و لیبی.
با توجه به افزایش روزافزون جمعیت، توسعه صنایع و افزایش آلودگی منابع آب شیرین، دسترسی به آب کافی و مناسب در برخی از کشورها به یک بحران جدی تبدیل شده است.
با توجه به میزان منابع آب و سرانه مصرف، ایران از جمله کشورهایی است که در گروه کشورهای مواجه با کمبود فیزیکی آب قرار دارد. این گروه شامل کشورهایی است که در سال ۲۰۲۵ با کمبود فیزیکی آب مواجه هستند. این بدان معناست که حتی با بالاترین راندمان و بهره‌وری ممکن در مصرف آب، برای تأمین نیازهای‌ خود آب کافی در اختیار نخواهند داشت. حدود ۲۵ درصد مردم جهان از جمله ایران مشمول این گروه می‌باشند.
براساس شاخص فالکن‌مارک، کشور ایران در آستانه قرار گرفتن در بحران آبی است. با توجه به اینکه در دهه ۱۳۸۰ و ۱۳۹۰ خورشیدی حدود ۶۹ درصد از کل آب تجدیدپذیر سالیانه مورد استفاده قرار می‌گیرد، براساس شاخص سازمان ملل، ایران نیز اکنون در وضعیت بحران شدید آبی قرار دارد. بر اساس شاخص مؤسسه بین‌المللی مدیریت آب نیز، ایران در وضعیت بحران شدید آبی قرار دارد. بنا بر شاخص‌های ذکر شده، کشور ایران برای حفظ وضع موجود خود تا سال ۲۰۲۵ باید بتواند ۱۱۲ درصد به منابع آب قابل استحصال خود بیــافــزاید که این مقدار با توجه به امکانات و منابع آب موجود غیرممکن به نظر می‌رسد.
سازمان
محیـــــط‌زیــــــست
سرعت استفاده از منابع آب زیرزمینی در ایران را در قیاس با استاندارد جهانی سه برابر بیشتر تخمین می‌زند. این برداشت بی‌رویه عامل خشکیدن ۲۹۷ دشت از ۶۰۰ دشت ایران می‌باشد. همچنین به خاطر عدم رسیدگی به شبکه انتقال آب ۳۵۵ میلیارد مترمکعب آب در مسیر انتقال هدر می‌رود. مطابق گزارش شرکت آب و فاضلاب و دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران، تا تاریخ شهریور ماه سال نود چهار ۴۰٪ از شبکه آب کشور فرسوده اعلام شد. ۱۳٪ از کل هدر رفتن آب ایران تا این تاریخ به موجب همین فرسودگی بوده است.
در نتیجه این بحران و کمبود آب عزم و تلاش جدی مسئولان و مردم را می‌طلبد و نیازمند یک برنامه بلندمدت، سند فرابخشی جهت احیای منابع آب کشور و خواستار بالابردن فرهنگ مصرف آب در بین مردم است که موارد زیر جهت راهبردهای بلندمدت توسعه آب و سند فرابخشی آب پیشنهاد می‌گردد:
1)افزایش بهره‌وری آب
*افـــزایـش ارزش افزوده به ازای هر واحد مصرفی آب.
* افزایش کارایی و کاهش تلفات در کلیه مراحل زنجیره استحصال تا مصرف.
*هـــــم‌زمـــانــــی و
همــــــاهنگــــی در
اجرای طرح‌های ذخیـــــــره‌ســازی
و تأمین آب با طرح‌های شبکه‌های آبیاری و زهکشی، آبرسانی به شهرها و صنایع و طرح‌های مکمل آب.
*اصلاح، تجهیز، نوسازی و یکپارچه‌سازی اراضی کشاورزی با اولویت اراضی پایین‌دست سدهای ساخته شده و در دست احداث.
*بهبود مدیریت مصرف آب کشاورزی
*تحویل حجمی آب بر اساس سند ملی آب و توجه ویژه به الگوی زمانی بهینه مصرف (به ویژه در آبیاری) در بهره‌برداری از تأسیسات آبی و طرح‌های تأمین آب.
*امکان‌سنجی آبیاری تکمیلی برای کشت دیم.
*تعیین و کاربرد الگوی مصرف بر اساس رعایت مصرف «مطلوب و ضرور» با توجه به شرایط جغرافیایی و آب‌و‌هوا.
*بازچرخانی و استفاده از منابع آب غیرمتعارف (وضع مقررات لازم و فراهم نمودن زمینه‌های فنی و عملی استفاده مجدد از آب).
*ایجاد سامانه‌های نوین تأمین و توزیع آب شرب (نظیر سیستم‌های دوگانه و آب بسته‌بندی در مناطق فاقد آب با کیفیت بالا).
*اولویت‌بخشی به اعمال روش‌های فراگیر مدیریت تقاضا و مصرف آب نسبت به مدیریت تأمین آب در تخصیص منابع مالی.
*اعمال مدیریت توأمان عرضه و تقاضا و هماهنگی در مدیریت تأمین و مصرف آب.
*مهار و کنترل منابع آب حوضه های مرزی و مشترک.

2)حفاظت و پایداری کمی و کیفی منابع آب
*تعادل‌بخشی آبخوان‌های با بیلان منفی و کیفیت نامناسب.
*ایجاد تعادل بین تغذیه و برداشت از طریق تمهیدات غیرسازه‌ای و سازه‌ای.
*انتخاب الگوی مناسب توسعه در مناطق با محدودیت آب نظیر توسعه صنعت محور، صنایع با نیاز آبی‌کم، خدمات و کشت گلخانه‌ای واجد ارزش اقتصادی بالا.
*افزایش منابع در دسترس برای ترمیم منابع آبی از طریق استفاده تلفیقی از آب‌های سطحی و زیرزمینی، مهار آب‌های خروجی از کشور با اولویت استفاده از منابع آب‌های مشترک، تغذیه مصنوعی، پخش سیلاب، سدهای زیرزمینی و به‌کارگیری روش‌های نوین استحصال آب.
»» ادامه در صفحه بعد (26)
*اولویت در اجرای برنامه‌های آبخیزداری در سدهای موجود و در دست ساخت به منظور جلوگیری از فرسایش و رسوب‌گذاری و حفظ پوشش گیاهی و کاهش سیلاب.
*کاهش آلاینده‌های شیمیایی در محیط‌های کشاورزی از طریق به‌کارگیری فن‌آوری‌های جدید از قبیل عملیات به‌زراعی و بیولوژیکی.
*الزام مجتمع‌های کشت و صنعت به کاهش آلاینده‌ها در پساب‌های کشاورزی.
*گسترش پوشش شبکه فاضلاب شهری و روستایی و متناسب نمودن ایجاد تأسیسات تصفیه فاضلاب جهت استفاده از پساب تصفیه‌شده.
*تخصیص پساب تصفیه شده به سرمایه‌گذار تصفیه‌کننده‌ی فاضلاب (با در نظر گرفتن حق خرید توسط دولت به قیمت کارشناسی در دشت‌های ممنوعه).
*افزایش ضریب ایمنی منابع آب و تأسیسات در دست بهره‌برداری تأمین آب شرب با اولویت حریم چاه‌های آب شرب و مناطق آسیب‌پذیر منابع آب سطحی برای مصون‌سازی تأسیسات از خطر ورود آلودگی سریع.
*تعیین بستر و حریم، آزادسازی و حفاظت رودخانه‌ها و سواحل و مسیل‌های کشور.

3)اصلاح ساختار اقتصاد آب
*تعیین ارزش و هزینه کامل آب در هر یک از حوضه‌های آبریز.
*قیمت‌گذاری آب به گونه‌ای که همگام با اصلاح ساختار اقتصادی کشور، متوسط قیمت به سمت هزینه نهایی بلندمدت میل نماید.
*ایجاد نظام تخصیص برای مصارف الزامی (شامل: مصارف پایه شرب، امنیت غذایی و پایه محیط زیست).
*تخصیص آب به سایر مصارف در هر یک از حوضه‌های آبریز فرعی در قالب ساز و کارهای اقتصادی (بازار رقابتی).
*تشکیل بازار آب در جهت تقویت ارزش اقتصادی، تخصیص بهینه و تثبیت حقوق آب.
*تنوع‌بخشی در ضوابط و روش‌های جلب سرمایه‌های بخش خصوصی و مشارکت بهره‌برداران آب در تأمین منابع مالی، ساخت و بهره‌برداری از طرح‌های عمرانی آب و کشاورزی.

4)گسترش آگاهی عمومی و توسعه و فن‌آوری تحقیقات
*گسترش آگاهی عمومی و توسعه فن‌آوری و تحقیقات با ویژگی‌های: کاربردی، بوم‌سازگار، مقرون‌به‌صرفه و مبتنی بر نیازهای فعلی و آتی
*ظرفیت‌سازی و تربیت نیروی انسانی (و به‌هنگام‌سازی دانش و ارتقای مهارت آنان).
*دستیابی به روش‌ها و فن‌آوری نوین جهانی (انتقال فن‌آوری و دانش فنی به کشور) و همگام‌سازی با روند سریع پیشرفت‌های جهانی.
منابع:
•خادم، حسین. منابع تأمین آب (فارسی). مدخل. دانشنامه رشد، ۱۷ فروردین ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از نسخه اصلی در ۱۸ فوریه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۹ خرداد ۱۳۸۷.
• آمار یونسکو
•ourplanet فرانسوی
• فرانسوی Société Publique de la Gestion de l›Eau
• Davie, T. Fundamentals of hydrology, Routedage publication, london, 2002
•ببران، صدیقه؛ هنربخش، نازلی؛ بحران وضعیت آب در ایران و جهان؛مرکز مطالعات استراتژیک
•احسانی، مهرزاد؛ خالدی، هومن؛ شناخت و ارتقای بهره‌وری آب کشاورزی به منظور تأمین امنیت آبی و غذایی کشور؛ یازدهمین همایش ملی کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران

شناسنامه نشریه