آب پنهان

نویسنده : محمدمسیحا جلالی
کلمات کلیدی : آب پنهان / رد پای آب / صنعت کشاورزی
چکیده : بررسی مفهوم آب مجازی و رد پای آب در کشاورزی و صنعت آن
ناقوس وضعیت هشدار بحران آب چند دهه است که به صدا درآمده؛ محدودیت ذاتی منابع آب از یک طرف و پیشرفت بشر همراه رشد جمعیت و افزایش تقاضا از طرف دیگر، سبب شده که توجه خاصی به صنعت کشاورزی شود. صنعت کشارزی تنها صنعتی است که بیوانرژی را جذب کرده و راندمان را به 1.3افزایش می‌دهد؛ همچنین انرژی شیمیایی (کود، نفت و ...) را تبدیل به غذا کرده و در کنار این موارد اکسیژن هم تولید می‌کند. خوشبختانه در کشاورزی برخلاف صنایع دیگر تلفات آبی که داریم، به طرق مختلف متواری (آب مجازی، تبخیر، تعرق، نفوذ و ...) می‌شود و مجددا در سیکل هیدرولوژی قرار می‌گیرد. سرانه آب رو به پایین است که ایران با متوسط سرانه آب تجدیدپذیر 1450 مترمکعب به ازای هر نفر در سال، در مرحله تنش آبی قرار دارد.
طبقه‌بندی‌های اقلیمی و منابع آب کشور حکایت از محدودیت منابع آب دارد؛ به طوری که 85 درصد کشور در زمره کشورهای خشک و نیمه‌خشک و بیابانی قلمداد می‌شود. یکی از رویکردهایی که درسال‌های اخیر در راستای کمک به مدیریت منابع آب مطرح شده است،
تجارت آب پنهان (مجازی) است. آب پنهان، میزان آبی است که در فرآیند تولید یک محصول از بین می‌رود. در حال حاضر موضوع آب مجازی اهمیت روزافزون پیدا می‌کند؛ زیرا آب کالایی است که واحد قیمت آن به ازای حجمش کم است و پراکندگی آب با توزیع جمعیت منطبق نیست و همچنین هزینه حمل‌ونقل با تکنولوژی‌های موجود بسیار بالاست. گفته می‌شود که با کمک آب مجازی می‌توان این مسئله را حل نمود و اگر کشورهایی که آب بیشتری دارند، محصولات آب‌بر تولید کنند و به کشورهای کم‌آب صادر کنند؛ مشکلات کم‌آبی تخفیف داده می‌شود. با توجه به محدودیت منابع آبی کشور نکته‌ حائز اهمیت این است که آب پنهان به سه صورت سبز، آبی و خاکستری در حیات است که طبق گزارش یونسکو ردپای آب برای تولید یک تن گوجه‌فرنگی در ایران 81% آب آبی و 12% آب سبز و 7% آب خاکستری است که متوسط جهانی برای همین محصول 29% آب آبی ، 51% آب سبز و 20% آب خاکستری می‌باشد. همچنین برای یک تن چغندر، آب آبی 80% ، 10% آب سبز و 10% آب خاکستری است که متوسط جهانی برای این محصول 20% آب آبی، 60% آب سبز و 20% آب خاکستری است. باید توجه شود که بین آب سبز (نزولات آسمانی)، آب آبی (زیرزمینی و جاری) و آب خاکستری تفاوت قائل شد. عمده آب مجازی که کشورها صادر می‌کنند، آب سبز است و مربوط به الگوی کشاورزی دیم می‌باشد که متأسفانه در ایران مقدار کمی آب سبز صادر کرده و در بهره‌برداری از منابع آب برای تولید محصولات کشاورزی بسیار گشاده‌دست از آب‌های زیرزمینی، جاری و برگشتی با بهره‌وری بسیار کم استفاده می‌شود. اغلب کشورهای جهان محصولات کشاورزی تولیدی خود را متناسب با اقلیم، و تولید محصولات آب‌بر را با آب سبز انجام می‌دهند. امید است که با اصلاح الگوهای کشت محصولات آب‌بر، با توجه به محدودیت‌های آب هر منطقه در جهت تخصیص بهینه‌ی کشت و ترویج کشاورزی پایدار بر اساس قابلیت‌های اقلیم‌های مختلف کشور بتوان ارتباط چرخ‌دنده‌ای بین اقتصاد،کشاورزی و صنعت برقرار کرد.

شناسنامه نشریه