تجارت آب مجازی، چالش‌ها و تهدید‌ها

نویسنده : رضا هزاره
کلمات کلیدی : آب مجازی / تجارت و اقتصاد آب
چکیده : بررسی چالش‌ها و تهدید‌های تجارت آب مجازی
با توجه به بحران شدید کمبود آب در سطح جهان به ‌ویژه در سال‌های اخیر، مسئولان و برنامه‌ریزان حوزه آب، مدیریت تقاضا و حفظ منابع آبی را در کنار مدیریت عرضه در دستور کار خود قرار داده‌اند؛ به ‌نحوی‌که در حوزه مدیریت جدید تقاضای آب، مفهوم جدیدی به نام آب مجازی (Virtual Water) ارائه‌شده است. آب مجازی برای اولین بار توسط آلن (Allan) در سال 1993 و به مفهوم آب محاط شده در کالاها ارائه و تعریف‌ شده است. به‌ عبارت ‌دیگر، کل آبی که مصرف می‌شود تا یک واحد از کالاها (اعم از کشاورزی و غیرکشاورزی) تولید شود. واژه آب مجازی، آب، غذا و مبادله را به یکدیگر پیوند می‌دهد. تجارت جهانی کالاها جریانی بین‌المللی از آب مجازی را ایجاد می‌نماید که اصطلاحا تجارت آب مجازی (Virtual Water Trade) نامیده می‌شود. یعنی به همراه تجارت بین‌المللی کالاها، تجارت آب مجازی در حال جریان است. به همین دلیل توجه به مفهوم آب مجازی، به‌ صورت کمی مورد توجه قرار گرفت؛ به‌ صورتی‌که اعداد و ارقام حکایت از مبادله حجم قابل‌ توجهی از آب دارد که به‌ طــــور مجــازی با تجــارت کــالاهـــای آب‌بــر
(Water-Intensive Product) صورت می‌گیرد.

مفهوم تجارت آب مجازی در طی سال‌های اخیر به ‌عنوان یکی از راه‌ حل‌های برطرف نمودن بحران آب در کشورهای کم‌آب، همچون ایران، مورد توجه مسئولین و صاحب‌نظران قرار گرفته است؛ اما به‌کارگیری این مفهوم نیازمند شناسایی چالش‌ها و تهدیدهای پیشروی آن است. در این یادداشت سعی خواهد شد، گزیده‌ای از چالش‌ها و تهدیدهای استفاده از مفهوم آب مجازی به‌صورت مختصر بیان شود.

درآمدهای ارزی خارجی کافی و ظرفیت پذیرش اجتماعی
تجارت آب مجازی نیازمند دارا بودن ارزهای کافی خارجی یا تراز مثبت تجاری برای واردکردن مواد غذایی در درازمدت است. به‌علاوه، ظرفیت پذیرش اجتماعی مطلوب نیز یک شرط قطعی برای موفقیت تجارت آب مجازی می‌باشد. زیرا بر اثر واردات آب مجازی و کاهش فعالیت‌های کشاورزی در طولانی‌مدت، کشاورزان و کارگران به نیروی مازاد تبدیل می‌شوند. بنابراین می‌بایست اقتصاد این کشورها توانایی جذب مازاد نیروی کار در سایر بخش‌ها را داشته باشد.

جایگزین شدن الگوی غذایی حاکم
با توجه به اینکه تجارت آب مجازی با پیش‌فرض نادیده گرفتن الگوی غذایی ملی حاکم همراه است، از نظر سیاسی حساس خواهد بود. تلاش در جهت دست‌یابی به درجه خاص از استقلال ملی، به رشد آگاهی‌ها نسبت به وابستگی‌های دوجانبه منجر خواهد شد. در واقع به‌کارگیری مفهوم تجارت آب مجازی منجر به وابستگی کشورهای واردکننده به کشورهای صادرکننده غذا می‌گردد که حتی ممکن است آن‌را در معرض باج‌خواهی سیاسی قرار دهد؛ هرچند با گسترش شرکای تجاری می‌توان ریسک‌های وابستگی را تا حدودی کاهش داد. در واقع کشورها تا آنجایی که ممکن است باید شرکای تجاری قابل‌ اعتمادی پیدا کنند؛ به‌ طوری ‌که مناقشات سیاسی تأثیری بر رفتار صادرکنندگان غذا نداشته باشد.

کالاهای جایگزین تولید شده باید قابل‌ عرضه به بازارهای جهانی باشد
رها کردن تولیدات فعلی تنها در صورتی منطقی و قابل‌ قبول است که بازارهای بین‌المللی علاقه‌مند به استفاده از کالاهای صنعتی این کشورها باشند. در حال حاضر موانع تجاری (تعرفه و استاندارهای سخت‌گیرانه) بزرگ‌ترین چالش برای کشورهای درحال ‌توسعه است که می‌خواهند با محصولات فرآوری شده و یا صنعتی خود در بازار جهانی رقابت کنند. بنابراین تجارت آب مجازی تنها زمانی می‌تواند برای کشورهای واردکننده آب موفق باشد که موانع تجارت بین‌المللی هر چه بیشتر کاهش یابد.

حمل‌ونقل و زیرساخت‌های مناسب در مناطق روستایی
یکی از پیش‌نیازها برای موفقیت تجارت آب مجازی، زیرساخت‌های مناسب در مناطق روستایی است. در واقع اگر تضمینی در توزیع مواد غذایی وارداتی نباشد، مواد غذایی در شهرهای محل ورود کالاها باقی می‌ماند؛ در چنین شرایطی نبود حمل‌ونقل و زیرساخت‌های مناسب ممکن است امنیت غذایی افراد جامعه، به خصوص ساکنین مناطق دوردست روستایی را تهدید نماید.

تجارت آب مجازی و مزیت نسبی در تجارت
تجارت کنونی کالاهای اقتصادی از جمله محصولات کشاورزی به خاطر کمبود آب نیست. الگوی تجارت فعلی به‌ طور عمده از نقش مزیت‌های نسبی هزینه تولید در عواملی نظیر نیروی انسانی، زمین، سرمایه، عرضه و تقاضا برای کالاهای اقتصادی پیروی می‌کند. بنابراین تجارت کالاها صرفا بر مبنای آب مجازی نمی‌تواند نگاه صحیحی باشد. به نظر می‌رسد، قیمت آب تنها عامل تأثیرگذار بر تولیدات غذایی و جریان کالاهای کشاورزی در بازار جهانی باشد. تنها هنگامی‌که قیمت‌گذاری به آب ارزش اقتصادی دهد، آب به یک عامل هزینه‌ای مناسب تبدیل خواهد گشت و روی تصمیمات تجاری اثر خواهد داشت.

به نظر آب مجازی نمی‌تواند به‌عنوان راه‌حل نهایی برای بحران آب تلقی شود؛ اگرچه می‌تواند صرفا به‌عنوان یک ابزار برای مدیریت آب در کشورهای خشک و نیمه‌خشک همچون ایران مورد استفاده قرار گیرد. از سوی دیگر با توجه به نکات مطرح‌شده در این یادداشت، استفاده از مفهوم تجارت آب مجازی، تهدیدها و چالش‌هایی را برای کشورهای واردکننده و صادرکننده آب ایجاد می‌نماید. بنابراین شناسایی این تهدیدها و چالش‌ها و طراحی ابزارهای مناسب برای مقابله با آنها در بهره‌مندی بهتر از این مفهوم می‌تواند کمک نماید.

شناسنامه نشریه