آب مجازی، حقیقت پنهان

نویسنده : سمانه سعیدی نائینی(ورودی ۱۳۹۴ علوم و مهندسی آب)
کلمات کلیدی : آب مجازی / مفهوم / محاسبه / تجارت آب
چکیده : معرفی و بررسی مفهوم، محاسبه و تجارت آب مجازی
در سرتاسر جهان منابع آب شیرین طی دهه‌های گذشته به دلیل افزایش جمعیت و فعالیت‌های اقتصادی و در نتیجه آنها افزایش تخصیص آب، کمیاب‌تر شده‌اند. کشوری چون ایران با آب‌و‌هوای خشک و نیمه‌خشک و پراکنش نامناسب مکانی و زمانی بارش‌ها نیازمند توجه بیش‌تر به مسائل اساسی در زمینه مدیریت منابع آبی می‌باشد. حل نامعادله ایجادشده بین مقدار آب موجود و آب مصرفی تنها با بهره‌گیری از مدیریت خلاق، رعایت الگوی مصرف و توجه به توسعه پایدار امکان‌پذیر است. آب مجازی و مباحث مربوط به تجارت آن در سطح ملی و بین‌المللی از جمله مفاهیم اساسی در این زمینه هستند.

تاریخچه و معرفی
این واژه نخستین بار توسط تونی آلن، استاد جغرافی کینگز کالج لندن به کاربرده شد. او معتقد بود که آب را باید به عنوان یک کالای اقتصادی در نظر گرفت. پس از آن در کنفرانس2002 هلند به صورت رسمی درباره آن گفتگو شد.
مقدار آبی که طی فرآیند تولید یک کالا، محصول کشاورزی یا ارائه یک خدمت مصرف می‌شود، آب مجازی نام می‌گیرد. صفت مجازی در این تعریف نه به معنای غیرواقعی؛ بلکه یادآور این نکته است که عمده آب مصرف‌شده در محصول نهایی نمود خارجی نمی‌یابد.

در چرخه هیدرولوژی آب به سه دسته تقسیم می‌شود:(3)

1.رطوبت یا مقدار آب موجود در خاک غیراشباع را آب سبز می‌نامند. این آب که صرفا در بخش کشاورزی قابل بهره‌برداری است، هزینه تمام شده تولید محصول را در مناطق مرطوب کاهش می‌دهد.
2.آب آبی شامل هرگونه جریان سطحی چون رودخانه‌ها و دریاچه‌ها و آب ذخیره شده در ناحیه اشباع خاک (آب زیرزمینی) می‌شود. این آب در مصارف صنعتی، خانگی و کشاورزی فاریاب مورد استفاده قرار می‌گیرد.
3.آب خاکستری مقدار آبی است که در چرخه تولید یک کالا یا محصول آلوده شده است. پساب‌های صنعتی و زه‌آب‌های خروجی از زهکش‌ها در کشاورزی در صورت تصفیه و استفاده مجدد بخشی از نیاز آبی و هزینه‌های مربوط به آن را کاهش می‌دهد.
آب آبی و سبز هر دو از بارش منشأ شده‌اند؛ در حالی که آب خاکستری بخشی از آب آبی می‌باشد. بر همین اساس می‌توان آب مجازی را به دو گروه آب مجازی سبز و آبی تقسیم کرد.

محاسبه آب مجازی برای محصولات کشاورزی(1،2)
VWCijt مقدار آب مجازی گیاه i در ناحیه j در سال t برحسب متر مکعب بر کیلوگرم، CWUijt مقدار آب مصرفی گیاه i در ناحیه j در سال t برحسب مترمکعب بر هکتار و Yieldijt میزان عملکرد گیاه i در ناحیه j در سال t بر حسب کیلوگرم در هکتار است.
ETijt نیاز آبی گیاه i در ناحیه j در سال t برحسب مترمکعب بر هکتار و Efficiency راندمان آبیاری است که بر اساس روش‌های مختلف آبیاری متفاوت است.
نیاز آبی گیاه مورد نظر با توجه به میزان تبخیر و تعرق پتانسیل گیاه مرجع و ضریب گیاهی به دست می‌آید. تبخیر و تعرق گیاه مرجع به شکل نرخ تبخیر و تعرق گیاه فرضی با ارتفاع cm12، مقاومت سطح گیاه ثابت شده s/m60 و توان بازتابش 0.23 تعریف شده است. این مؤلفه بسیار نزدیک به میزان تبخیر و تعرق از سطح گسترده چمن سبز (که ارتفاع یکسان داشته و به طور فعال در حال رشد است، کاملا زمین را پوشانده و با آب کافی است) می‌باشد.
لازم به تذکر است که تبخیر و تعرق گیاه مرجع بر مبنای معادله پنمن-مانیت فائو محاسبه شده است.
با توجه به این روابط باید تأکید کرد که مقدار آب مجازی برای تولید یک محصول مشخص در هر منطقه متفاوت بوده و تابع شرایط اقلیمی و فرهنگی، مکان تولید و مدیریت و برنامه‌ریزی است.

محاسبه تراز آب مجازی برای یک منطقه (2)
تراز آب مجازی یک کشور در سال t برابر با اختلاف میزان صادرات و واردات ناخالص آن کشور است. چنانچه میزان صادرات ناخالص از میزان واردات ناخالص بیش‌تر باشد، به منزله تراز منفی و به معنای خالص صادرات آب مجازی از کشور است. در غیر این صورت تراز آب مجازی به صورت مثبت گزارش شده و بیان‌گر میزان خالص واردات آب مجازی به کشور می‌باشد.

عرضه بهینه آب و وابستگی آب وارداتی (2)
عرضه بهینه آب شاخصی است از نسبت حجم آب مصرف داخلی به کل حجم آب مصرفی یک کشور یا ناحیه که به صورت درصد گزارش می‌شود. اگر تمامی آب مورد نیاز در دسترس باشد و از داخل منطقه تأمین گردد، این شاخص برابر 100 خواهد بود. عرضه بهینه آب زمانی صفر است که تقاضا برای کالا یا خدمت در یک کشور به مقدار زیادی به وسیله واردات آب مجازی برآورده گردد. حال اگر این شاخص را از 100 کم کنیم میزان وابستگی آب وارداتی کشور به دست می‌آید.

تجارت آب مجازی
مسلم است که تجارت آب مجازی چه در سطح ملی و چه بین‌المللی اگر با در نظر گرفتن مزیت نسبی کشور صادرکننده از نظر منابع و عوامل تولید صورت گیرد، در نگاه کلی یک منفعت جهانی به حساب می‌آید. اگر محصولات غذایی و کشاورزی از مناطق مرطوب با راندمان تولیدی بیش‌تر به مناطق کم‌آب‌تر صادر شوند، مصرف آب در جهان کاهش می‌یابد. در این موقعیت کشورهای مرطوب با تمرکز روی تولید محصولات آب‌بر و کشورهای کم‌آب با تمرکز روی تولید محصولات مناسب اقلیم خود، هر دو از یک سود نسبی برخوردار می‌شوند. البته برعکس این موضوع به معنای مصرف هر چه بیش‌تر آب است. در صورت رعایت اصل مزیت نسبی مقدار آب صرفه‌جویی‌شده از دو منظر قابل بررسی است. اولین نگاه می‌تواند این نکته را متذکر شود که می‌شود همین مقدار آب را صرف تولید محصولی با عملکرد بالاتر کرد. در نگاه دوم با حفظ این حجم از آب می‌توان فشار را از منابع آبی منطقه برداشت و در عوض فعالیت‌های اقتصادی و صنعتی دیگری را جایگزین با فعالیت‌هایی چون احیای تالاب‌ها و دریاچه‌ها، به منظور حفظ زیست‌بوم آغاز کرد.

محدودیت‌های تجارت آب مجازی (1،3)
منافع تجارت آب مجازی را دو چالش بزرگ و مهم محدود می‌کند:

1)کاهش اشتغال یکی از محدودیت‌های جدی در زمینه تجارت آب مجازی به حساب می‌آید. جمعیت کثیری از خانواده‌هایی که درآمد زندگی آنها متکی به زراعت و کارکردن در زمین‌های کشاورزی و باغی است، در صورت تحقق این فرآیند با مشکل مواجه شده و ضرر و زیان‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ناشی از بیکاری سرپرستان خانوار، گریبان تمام اعضای خانواده را خواهد گرفت. لذا دولت باید پیش از هرگونه تصمیم‌گیری، بررسی‌های لازم را انجام داده و برنامه‌ریزی‌های مناسب را برای جایگزینی دیگر فعالیت‌های تجاری پرسود در منطقه انجام دهد؛ البته که دستیابی به این مهم نیازمند زیرساخت‌های عظیم اقتصادی می‌باشد.

2)بنا به تعریف فائو، امنیت غذایی به معنی اطمینان یافتن از این است که همه مردم در هر زمانی دسترسی فیزیکی و اقتصادی به غذای سالم و مغذی را دارند تا با حفظ رژیم غذایی و اولویت غذایی خود زندگی سالم و فعالی داشته باشند. این هدف با تلاش برای خودکفایی از طریق تولید کلیه مواد غذایی از منابع داخلی یا با ترکیب تولیدات داخلی و واردات قابل اجرا می‌باشد. در بحث تجارت مواد غذایی عوامل متعددی چون یارانه‌های کشاورزی، تعرفه‌ها و سهمیه‌های وارداتی، استانداردهای تولید مواد غذایی سالم و خودکفایی در تولید محصولات استراتژیک دخالت دارند. مسئله اعتماد به بازارهای جهانی در زمینه خرید محصولات غذایی بسیار متأثر از روابط بین‌المللی و فشارهای سیاسی کشورهای بزرگ دنیاست. اینکه بتوان وابستگی در تأمین مواد غذایی را ترجیح داد و در عوض در دیگر بخش‌های اقتصادی سرمایه‌گذاری کرد یا با توسعه امور زیربنایی در راستای نیل به خودکفایی حرکت کرد، همه و همه نیازمند بررسی‌های همه‌جانبه اقلیم کشور و سیاست‌گذاری‌های ملی در هر دو بخش توسعه زیرساخت‌ها و روابط بین‌المللی می‌باشد. یکی از راهکارهای پیشنهادی برای رسیدن به بازارهای آزاد خرید و فروش مواد غذایی تشکیل یک نهاد بین‌المللی تجارت آب مجازی فارغ از مسائل و سوء استفاده‌های سیاسی است.

تجارت بومی (1)
در کشورهایی که شرایط آب‌وهوایی متنوعی دارند، می‌توان با ارائه الگوی کشت مناسب در مقدار زیادی از آب صرفه‌جویی و در نتیجه‌ی آن قیمت تمام‌شده محصول را نیز کاهش داد. با توجه به تفاوت گسترده محصولات از نظر عملکرد، مقادیر آب مجازی به ازای هر کیلوگرم محصول می‌تواند گمراه‌کننده باشد. لذا برای تصمیم‌گیری در این زمینه مؤلفه مهم سود اجتماعی محصولات را نیز باید در نظر گرفت. این شاخص تحت تأثیر عوامل مهمی چون هزینه‌های اجتماعی بذر مصرفی، کود شیمیایی و حیوانی، سموم شیمیایی، ماشین‌آلات، نیروی کار، زمین، قیمت آب مصرفی و قیمت فروش محصول می‌باشد. با توجه به جدول ارائه‌شده در صورت واردات به ازای هر کیلوگرم گندم، جو، برنج، ذرت دانه‌ای، گوجه‌فرنگی و چغندر قند به ترتیب 1.7، 2.9، 7.2، 3.7، 0.6، 0.8 مترمکعب واردات آب مجازی خواهیم داشت. براساس معیار آب مجازی به عملکرد، گوجه‌فرنگی دارای پایین‌ترین اهمیت می‌باشد؛ حال آن‌که با در نظر گرفتن ارزش محصول به جای عملکرد، جو دارای پایین‌ترین ارزش است. به عنوان نمونه با توجه به جدول ارائه شده، بیش‌ترین سود اجتماعی در منطقه مرودشت مربوط به گندم و بیش‌ترین زیان اجتماعی متعلق به گوجه‌فرنگی است. البته سود نسبی تعیین شده برای گندم بی‌تأثیر از خرید تضمینی آن توسط دولت نیست. تعیین الگوی بهینه کشت در سطح منطقه الگویی است که سود اجتماعی و واردات آب مجازی را به حداکثر می‌رساند.

منابع:
1.دهقانپور، ح و م. بخشوده: بررسی جنبه‌های محدودکننده تجارت آب مجازی در منطقه مرودشت. مجله علوم و صنایع کشاورزی، ویژه اقتصاد و توسعه کشاورزی: جلد22، شماره1، 1387

2.باغستانی، ع و مهرابی بشرآبادی، ح و زارع مهرجردی، م و شرافتمند، ح: کاربرد مفهوم آب مجازی در مدیریت منابع آب ایران. تحقیقات منابع آب ایران: سال ششم، شماره1، 28-38، 1389

3.نیک‌نژاد، د: تجارت آب مجازی با تأکید بر اصلاح الگوی مصرف و توسعه کشاورزی پایدار در کشورهای خشک و نیمه‌خشک. همایش ملی، الگوهای توسعه پایدار در مدیریت آب

پ.ن: در بخش چندرسانه‌ای نشریه با مشاهده کلیپ‌های متنوع در مورد آب مجازی با سایر موضوعات مربوط به آن آشنا خواهید شد.

شناسنامه نشریه