تمدن آبی کاریز

نویسنده : محمدعلی وثوقی
کلمات کلیدی : کاریز / تمدن / تاریخ / پیشدادی
چکیده : نگاهی به اهمیت و تاریخ ایجاد کاریز (قنات) در ایران کهن
اکثر محققان به این مهم اعتقاد راسخ دارند که اغلب تمدن‌ها در مجاورت رودخانه‌ها بنیان گذاشته شده‌اند. از آنجا که رودخانه‌ها در اثر طغیان ناشی از بارش باران، ذوب برف‌ها و گل‌آلود بودن آب آنها خطرات جبران‌ناپذیری را به زندگانی کوچ‌نشینان و ساکنان آبادی‌ها وارد کرده است، از این رو ایرانیان درصدد راه چاره برآمده‌اند و اگرچه ایران از وجود رودخانه‌های طویل و پرآب فراوان برخوردار نبوده، و با اینکه مرزهای شرقی ایران به ماوراءالنهر و غرب آن به بین‌النحرین منتهی می‌گردید و این دو منطقه از منابع درآمدی و اقتصادی حکومت‌های وقت به حساب می‌آمدند؛ لکن علل مذکور باعث شدند تا ایرانیان که به منابع آب‌های زیرزمینی آشنایی داشتند و چاه‌های آب فراوانی در آبادخانه‌های شهرها و در مسیر کاروان‌های تجاری و مسافری به منظور دسترسی به آب حفر کرده بودند، درصدد تأمین آب درازمدت برآمدند؛ چون چشمه‌ها در فصولی از سال فاقد آب بودند و چاه‌های آب نیز به جهت استقرار و یا اتراق کاروان‌ها به احشامی که داشتند، قادر به تأمین آب شرب صدها مسافر کاروان و چهارپایان نبودند؛ بنابراین ایرانیان کهن بر آن شدند تا راه‌هایی مورد اطمینان را برای تداوم آبی پایدار به اجرا درآورند.
بر اساس تحقیقات و مطالعات آبی موجود معلوم شده است در میان آب‌های جاری چندگانه، یعنی رودخانه‌ها (اعم از فصلی و دائمی)، چشمه‌ها و چاه‌ها؛ سالم‌ترین آب‌ها متعلق به آب‌های جاری کاریز (قنات) می‌باشد. ایرانیان کهن نیز علوم گوناگون آب‌شناسی، نجوم، ریاضی، هندسه، شیمی را می‌شناختند و با اختراع و ابداع برای ساخت ابزار کار لازم، چرخ و به ویژه چرخ چاه، مصدر خدمات بنیادین به مردم در ایران و سایر ممالک بودند، اهداف خویش را در هزاران سال پیش اجرایی کردند. آنگاه با برقراری ارتباط بین چاه‌های عمودی از طریق حفر راه‌آب‌ها برای اتصال آنها به یکدیگر و با اطمینان به وجود آب‌های زیرسطحی، با تدابیری که به وجود آوردند اقدام به حفر کاریز (قنات) نموده و توانستند با استحصال آب‌های زیرزمینی، علاوه بر ایجاد تمدن‌های متکی به کاریز، کشاورزی دیم را به آبی تبدیل کنند؛ باغداری‌های وسیع را بنیان گذاشته و با تأمین آب شرب، دامپروری‌های بزرگی را نیز ایجاد کردند.
با وجود سعی بسیار، معلوم گردید که هنوز هیچ یک از ارکان دولتی همکاری خویش را برای تعیین عمر هر یک از رشته‌کاریزهای دایر و احیانا بایر اعلام نکرده‌اند، در نتیجه امکان تدوین سایر ویژگی‌های هر یک از آنها ممکن نمی‌باشد.
لکن می‌توان به جد اعلام نمود که:
عمر هر رشته‌کاریز برابر عمر هر یک از تمدن‌هایی است که در مجاورت هر یک از رشته‌کاریزهای دایر و بایر ایجاد شده‌اند. منابع تاریخی، تاریخ تمدن، سفرنامه‌ها و سایر رشته‌های علوم حفر و استفاده از کاریز در زادگاهش ایران را منسوب به دوره سلسله اساطیری پیشدادیان و از میان سلاطین این دوره متعلق به افکار و تدابیر هوشنگ پیشدادی دانسته‌اند.
اگر عمر کشف غلات مخصوصا گندم و جو توسط انسان ایرانی را در حدود ده هزار سال پیش از میلاد و یا حدود دوازده هزارسال قبل از اسلام بپذیریم، متعاقب آن کاشت گندم در ایران از دیم به آبی بدل شده، پس باید عمری در حدود دوازده هزار سال برای کاریز در نظر گرفت.
به این ترتیب جایی برای تردید نخواهد ماند که کاریز (قنات) از یادگاری‌های با ارزش و اعتبار ایرانیان است؛ گرچه تعدادی نام عجایب هشتم را برای آن نهاده‌اند؛ اما کاریز بهترین، سالم‌ترین، شگفت‌انگیزترین و مناسب‌ترین روش استحصال آب‌های زیرسطحی می‌باشد که ایرانیان با رعایت صرفه‌جویی در مصرف، از هدررفت آب‌های زیرزمینی نیز جلوگیری به عمل آورده‌اند.

پ.ن: به دنبال مطالبات و پیگیری‌های فراوان و همکاری مسئولان دانشگاه (ریاست محترم دانشگاه فردوسی مشهد، معاونت فرهنگی،اجتماعی و دانشجویی، ریاست محترم دانشکده کشاورزی و پس از تصویب در گروه علوم و مهندسی آب) مؤسسه «تمدن آبی کاریز» با مدیریت جناب دکتر علی‌نقی ضیائی تأسیس و فعالیت خود را در محل ساختمان گروه مذکور آغاز نمود. نظر بر این قرار گرفت تا در جهت معرفی تمدن آبی کاریز برای آگاهی دانشجویان رشته علوم و مهندسی آب و سایر رشته‌ها و علاقه‌مندان، مطالبی در نشریه از نظر خواهد گذشت که مستند با منابع، مآخذ، تحقیقات و پژوهش‌های نویسندگان، مؤلفان و پژوهشگران معاصر می‌باشد.

شناسنامه نشریه