ابعاد و تبعات اجتماعی طرح‌های انتقال آب

نویسنده : دکتر حجت میان‌آبادی
کلمات کلیدی : انتقال آب / بین‌الملل / سیاسی
چکیده : ابـعاد و تبـعات اجتماعـی طرح‌های انتقال آب
سیستم‌های منابع آب به عنوان سیستم‌های پیچیده انسانی – طبیعی، علاوه بر ابعاد اقتصادی و زیست‌محیطی، دارای ابعاد اجتماعی، سیاسی و امنیتی نیز هستند. این سیستم‌ها دارای اندرکنش پویا و غیرخطی با مسائل اجتماعی، سیاسی و امنیتی در ابعاد محلی، منطقه‌ای، ملی و بین‌المللی هستند. همان‌گونه که در نظر نگرفتن تبعات زیست‌محیطی طرح‌های مدیریت منابع آب می‌تواند چالش‌ها و مشکلات فراوانی را در این حوزه ایجاد کند، در نظر نگرفتن ابعاد و تبعات اجتماعی این طرح‌ها نیز می‌تواند مخاطرات و چالش‌های جدی اجتماعی، سیاسی و اقتصادی ایجاد کند.
تاکنون مقالات و یادداشت‌های متعددی در خصوص تبعات اجتماعی خشکسالی منتشر شده است؛ اما یکی از سؤال‌های اصلی و مغفول مانده در عرصه سیاست‌گذاری کلان آب در کشور آن است که تبعات اجتماعی طرح‌های کلان انتقال آب چیست؟ آیا طرح‌های کلان انتقال آب در کنار مزایایی که برای آنها شمرده می‌شود، می‌تواند بحران‌ها و چالش‌های اجتماعی را در کشور، به ویژه در کلان‌شهرهای مقصد ایجاد یا تشدید کنند؟
بر اساس آمار منتشر شده در 50 سال گذشته، نزدیک به 34 هزار روستا و آبادی در کشور تخلیه شده‌اند. علاوه بر این، نزدیک 25 هزار روستا در شرُف نابودی هستند. از بین عوامل مختلف برای تخلیه و مهاجرت از روستاها و شهرهای کوچک به شهرهای بزرگ و کلان‌شهرها، دسترسی نداشتن به منابع آب، یکی از عوامل اصلی مهاجرت به حاشیه شهرها بوده است.
مقصد اصلی بسیاری از این مهاجرت‌ها، مناطق و حاشیه کلان‌شهرهایی است که کمتر با مشکل آب دست و پنجه نرم می‌کنند. برای نمونه، به دلیل خشکسالی‌های گسترده در منطقه سیستان در دهه‌های گذشته، بخش قابل توجهی از جمعیت این منطقه به استان گلستان و شهر گرگان مهاجرت کردند. این موج گسترده مهاجرت و تخلیه روستاها به مناطقی که کمتر با مشکل آب دست‌به‌گریبان هستند، می‌تواند پیامدهای اجتماعی بسیاری از جمله افزایش معضلات حاشیه‌نشینی و به تبع آن، بروز شغل‌های کاذب و همچنین افزایش جرم و جنایت ایجاد کند که بخش مهمی از مشکلات کلان‌شهرهای کشور را شامل می‌شوند.
براساس آمار منتشر شده در سال جاری، بیش از 11 میلیون حاشیه نشین در کشور وجود دارند که در مقایسه با آمار سال 1361، میزان حاشیه‌نشینی در کشور 17 برابر شده است. میزان حاشیه‌نشینی در شهر مشهد، به عنوان یکی از کلان‌شهرهای مهم کشور، سه برابر میانگین کشوری (36 درصد) است. نزدیک به یک‌سوم جمعیت شهر مشهد، یعنی یک میلیون و 200 هزار نفر از جمعیت این شهر حاشیه‌نشین هستند که برای سازماندهی این معضل، بسته بودجه دو هزار و صد میلیارد تومانی به دولت پیشنهاد شده است.
تأمین آب کلان‌شهر مشهد یکی از دغدغه‌های همیشگی مسئولان و سیاست‌گذاران کشوری و استانی بوده است. از این رو، طرح‌ها و پروژه‌های انتقال بین‌حوضه‌ای مختلفی از جمله انتقال آب از دریای عمان به مشهد، انتقال آب از دریای خزر به مشهد، انتقال آب از رشته‌کوه‌های هزار مسجد به مشهد و همچنین خرید و انتقال آب از خارج کشور هم‌زمان درحال مطالعه یا اجرا هستند. با توجه به مشکلات گسترده کمبود منابع آب و دسترسی نداشتن به منابع آب کافی در مناطق شرقی و مرکزی کشور و استان‌های هم‌جوار خراسان، اجرای پروژه‌ها و طرح‌های انتقال آب سبب افزایش مهاجرت به منطقه و به ویژه کلان‌شهر مشهد خواهد شد و در آینده‌ای نه چندان دور مشکلات حاشیه‌نشینی این شهر افزایش خواهد یافت.باید بر این نکته دقت کرد که سیستم‌های منابع آب، سیستم‌هایی پویا هستند و تأمین نیاز و تقاضای آب یک منطقه یا یک کلان‌شهر نه تنها نمی‌تواند مشکلات آب آن منطقه را به طور کامل در میان‌مدت و بلندمدت حل کند؛ بلکه می‌تواند در کوتاه مدت، سبب افزایش مهاجرت و در نتیجه افزایش میزان نیاز و تقاضا شود.
مطالعه نکردن و در نظر نگرفتن جوانب سیاسی – اجتماعی طرح‌های کلان انتقال آب می‌تواند مشکلات و چالش‌های بسیار مهمی برای شهرهای مبدأ و مقصد ایجاد کند. هرچند که این چالش‌ها و مشکلات را نمی‌توان تنها به شهرهای مبدأ و مقصد محدود کرد؛ بلکه سایر شهرها و حوضه‌های مجاور و غیرمجاور دخیل و غیر دخیل در این حوضه‌ها نیز از تبعات اجتماعی اجرای شتاب‌زده این طرح‌ها مصون نخواهند ماند. طرح‌های کلان انتقال آب بین‌حوضه‌ای، اگرچه با توجیه حل بخشی از مشکلات کلان‌شهرهای کشور اجرا می‌شوند؛ ولی سیاست‌گذاران کشور باید دقت کنند که بخشی‌نگری به این طرح‌ها و مطالعه نکردن جامع و همه جانبه آنها نه تنها نمی‌تواند مشکلات اساسی این کلان‌شهرها را در میان‌مدت و بلندمدت حل کند، بلکه ممکن است مشکلات و چالش‌های جدی و جدیدی را در حوزه‌های مختلف – از جمله مشکلات و بحران‌های اجتماعی – برای آنها به وجود آورد.

پ.ن: متن حاضر در روزنامه شرق، مورخ 8 تیر 95 نیز به چاپ رسیده است و به دلیل اهمیت موضوع و تأکید نویسنده مجددا منتشر شد.

شناسنامه نشریه