دیپلماسی آب

نویسنده : الهه طیبی(ورودی ۱۳۹۳ علوم سیاسی)
کلمات کلیدی : دیپلماسی آب / جنگ آب / علوم سیاسی
چکیده : گفتگو با دکتر محمدجواد رنجکش
استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد
دیپلماسی، روابط میان دولت‌ها و هم‌معنای مذاکره و گفتمان است. دیپلماسی آب (هیدروپلیتیک، Hydropolitics) به عنوان یک دانش جوان به منظور شناخت وضعیت موجود و یافتن راه حل‌های بحران آب، وارد مطالعات دانشگاهی شده است. آب، ماده‌ای حیاتی و غیرقابل جایگزین است که هم‌اکنون منابع آن در سراسر جهان در مرحله بحرانی قرار گرفته؛ با این حال شدت و ضعف آن در مناطق مختلف، متفاوت می‌باشد. مناطقی مانند خاورمیانه، صحرای بزرگ آفریقا و منطقه جنوب این قاره بیشتر در معرض خطر کمبود آب هستند. کشور ایران با داشتن 13 همسایه بیشترین تعداد را پس از کشورهای روسیه و چین در دنیا دارد که تقریبا با تمام همسایگان خود نیز دارای مرزهای مشترک آبی اعم از دریا، دریاچه، رودخانه و ... است. با وجود اقلیم گرم و خشک، رشد سریع جمعیت و نیاز شدید آبی ایران، پیش‌بینی می‌شود بحران آب عاملی مهم در تنش‌ها و تضادهای احتمالی آتی خواهد بود. از این رو در رابطه با این بحران با دکتر محمدجواد رنجکش، استاد روابط بین‌الملل و عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد گفتگویی داشتیم.

- باتوجه به معنای واژه دیپلماسی در حوزه تخصصی علوم سیاسی و مواردی که در آن ورود پیدا می‌کند، آیا می‌شود گفت که این امر برای آب نیز وجود دارد؟ چه تعریفی می‌توان از آن ارائه نمود؟

دیپلماسی ابزار تحقق اهداف سیاست خارجی است. دولت‌ها دو نوع سیاست دارند: سیاست داخلی و سیاست خارجی. سیاست داخلی شامل تقسیم ثروت عمومی، سیاست آموزشی، سیاست اجتماعی، برگزاری انتخابات و ... می‌باشد. کشورها در صحنه بیرون از مرزهای خودشان نیز در ارتباط با سایر دولت‌ها یکسری روابط و سیاست‌هایی دارند؛ در نتیجه سیاست خارجی مجموع تدابیر، اندیشه و اقداماتی است که دولت‌ها برای تأمین اهداف ملی خودشان دارند و برای رسیدن به این مقاصد نیازمند ابزار هستند. ابزارهای اجرایی شدن اهداف سیاست خارجی دیپلماسی نام دارد؛ مانند: مذاکره، چانه‌زنی و ... . یک عده معتقد هستند دیپلماسی تا مرحله‌ای است که ابزارها غیر خشونت‌آمیز باشد و زمانی که ابزارهای خشونت‌آمیز به اجرا درآیند، دیپلماسی قطع می‌گردد. دیپلماسی آب مجموع اقداماتی است که یک کشور برای تأمین منابع آبی مورد نیاز برای رشد، توسعه و اهداف ملی دارد. در قرن 20 بعد از جنگ جهانی دوم، دولت‌ها در رابطه با حوزه‌های موضوعی مختلف واژه دیپلماسی را به کار می‌بردند؛ مانند دیپلماسی منابع، دیپلماسی دلار، دیپلماسی قایق‌های توپ‌دار و... که هر کدام از آنها یک اصطلاح بوده‌اند.

- در صورت وجود و داشتن معنا، پرداختن به دیپلماسی آب بیشتر برای چه کشورهایی از نظر ژئوپلتیک و پتانسیل منابع آبی و طبیعی دارای اهمیت است؟

امروزه بقای انسانی به مفهوم انرژی وابسته بوده و آب یکی از بزرگ‌ترین و حیاتی‌ترین منابع انرژی است. قاعدتا دولت‌هایی که به توسعه می‌اندیشند باید در حوزه تأمین منابع آبی بیشترین تدابیر را داشته باشند. نمونه موفق دولت در منطقه اسرائیل است که رتبه اول جهانی در بازیافت فاضلاب را دارد. کشورهای حوضه خلیج فارس غیر از ایران و عراق با محدودیت‌های آبی شدید مواجه هستند.
- با توجه به تعدد همسایگان کشور ایران در مرزهای جغرافیایی و وجود مرزهای آبی مشترک فراوان (رودهای کوچک و بزرگ)، اهمیت دیپلماسی آب تا چه اندازه قابل توجه می‌باشد؟ آیا تحقق این موضوع تاکنون رضایت‌بخش بوده است؟
ایران یکی از کشورهای خشک و نیمه‌خشک است. در ایران معضلاتی از جمله مشکلات مدیریتی، جمعیت فزاینده، توزیعات نامناسب نزولات جوی و ... وجود دارد. در واقع آب با مسائل اجتماعی در کشور ما گره خورده است. در یکی از برآوردهایی که در بحران‌های سیاسی-اقتصادی در ایران صورت گرفته، بحران آب جزو ده بحران بزرگ اول است. همچنین ایران یک کشور نیمه مترکز بوده، باید منابع آبی در آن مدیریت شود و سطح روابط خود را با کشورهای همسایه ارتقا دهد. به عنوان مثال در سیستان و بلوچستان یکی از دلایل مهاجرت کم‌آبی است. این مهاجرت‌ها بلایای اجتماعی حاشیه‌نشینی و هزاران مسئله دیگر دارد که با امنیت ملی گره می‌خورد.

- به طور خاص، پیشنهادات خود و نحوه عملکرد دیپلماسی منابع طبیعی ایران در مورد پدیده ریزگردها (رودهای دجله و فرات، احداث سد ایلیسو توسط ترکیه) انتقال آب خزر و رود هریرود (تأمین آب سد دوستی، آب شرب مشهد و احداث سد سلما توسط افغانستان) را توضیح داده و الگوی شیوه برخورد را برای سایر مرزهای آبی (اترک، ارس، هیرمند و...) تعمیم دهید.

بنا به برخی دیدگاه‌ها، کشور ما یک ضدیت با نظام بین‌الملل دارد و تصویر ایران در سیاست خارجی به عنوان یک کشور بنیادگرا و مشکل‌ساز است. هر کدام از همسایگانی که ایران را احاطه کرده‌اند به نوعی روابط‌شان با نظام بین‌الملل بهتر از ماست و باید با این کشورها به نقطه‌ای برسیم که بتوانیم نیازهای داخلی خود را برآورده کنیم. این مسئله با مرتبه تعامل ایران در سطح کلان روابط بین‌الملل گره خورده است و دیپلماسی آب هم جدا از کل سیاست خارجی نیست.

- در گذشته مذاکرات آب چگونه بوده است؟ حال و آینده آن‌را چطور ارزیابی می‌نمایید؟

آب ممکن است نیاز داخلی ما باشد؛ اما این قضیه نیازمند مذاکره و تعامل دولت‌ها باهم است. قاعدتا دستگاه سیاست خارجی باید پیشتاز این قضیه باشد که بتواند نیازهای دستگاه‌های دیگر را برآورده کند. قبل از انقلاب مذاکرات آب صورت می‌گرفته و دیپلمات‌های حرفه‌ای در کمیسون‌ها مذاکره می‌کردند؛ اما بعد از انقلاب به دلیل درگیر بودن در مسائل کلان‌تر به بحث آب توجه چندانی نکردیم.
- با توجه به اهمیت آب و نفت در منظقه خاورمیانه، در مورد وقوع جنگ آب چه نظری دارید؟ آیا اتفاق می‌افتد؟
آب همانند دیگر منابع است؛ یک کشور در کنار مزایای طبیعی دارای مزایای اکتسابی مانند علم و دانش هم هست و این علم و تکنولوژی محدودیت منابع را جبران کرده است. پرداختن به مسئله بازچرخانی و سایر روش‌ها راه خروج از این وضعیت می‌باشد. کمبود آب منجر به جنگ نخواهد شد؛ زیرا منابع آبی تحت حاکمیت کشورهاست، اما مصیبت‌های کم‌آبی مثل مهاجرت و ... وجود دارد. همچنین برخی کشورها دارای آب‌های بین‌المللی هستند که یکسری قواعد و حقوق بین‌المللی نیز بر آنها حاکم است.

شناسنامه نشریه