بازچرخانی

نویسنده : مهدی بنی اسدی(ورودی ۱۳۹۳ علوم و مهندسی آب),فاطمه محمودی(ورودی ۱۳۹۵ علوم و مهندسی آب)
کلمات کلیدی : بازچرخانی / تصفیه فاضلاب صنعتی / مهندس محمود طباطبائی
چکیده : مصاحبه با جناب آقای مهندس محمود طباطبائی، مدیر فنی شرکت پیچ آب صنعت شرق
بسیاری یکی از مهم‌ترین راه‌های تأمین آب و مدیریت منابع آن برای مصارف گوناگون را بازچرخانی آب‌های استفاده شده می‌دانند. برای آشنایی بیشتر با بخش صنعت این حوزه، چالش‌های موجود، آگاهی‌بخشی و همچنین آشنایی بیشتر دانشجویان و فارغ‌التحصیلان با حیطه اشتغال در آن با مهندس طباطبائی، مدیر فنی شرکت پیچ آب صنعت شرق و عضو جمعیت ناجیان آب به گفتگو نشستیم.

-با توجه به فعالیت شرکت در زمینه تصفیه و بازچرخانی فاضلاب صنعتی، بفرمایید که برای تصفیه فاضلاب شهرک‌های صنعتی شهر مشهد (به عنوان مثال چرمشهر) چه اقداماتی صورت گرفته یا باید صورت گیرد؟

به طور کلی در شهر مشهد شبکه جمع‌آوری فاضلاب طراحی شده و کل فاضلاب تولیدی داخل شهر توسط لوله‌ی فاضلاب جمع‌آوری گردیده و به تصفیه‌خانه‌ها هدایت می‌شود. تعدادی از تصفیه‌خانه‌ها قبلا ساخته شده و در سال 1395 نیز 2 تصفیه‌خانه بزرگ به بهره‌برداری رسید و تعدادی از طرح‌ها در حال احداث است که با تکمیل تصفیه‌خانه‌ها طرح فاضلاب مشهد به اتمام می‌رسد.
رودخانه کشف‌رود از قوچان شروع شده و تا سرخس ادامه دارد و به هریرود می‌پیوندد. در این مسیرچندین شهرک صنعتی قرار دارد؛ مانند شهرک صنعتی چناران و توس که فاضلاب تولیدی شهرک صنعتی توس ابتدا وارد تصفیه‌خانه فاضلاب مشهد (پرکندآباد) شده و پس از تصفیه به کشف‌رود می‌ریزد. فاضلاب شهرک صنعتی چرمشهر نیز داخل کشف‌رود ریخته می‌شود. از جمله فاضلاب‌های دیگری که به کشف‌رود می‌ریزد، شامل جوی‌های آب سطحی است. مشکلی که در کشف‌رود وجود دارد، این است که پایه آن‌را فاضلاب تشکیل داده که برخی از این فاضلاب‌ها کاملا تصفیه شده و برخی بدون هیچ‌گونه تصفیه‌ای است.

-آیا فاضلاب‌های تصفیه شده برای استفاده در بخش کشاورزی مناسب است؟

بله، حتی کیفیت خروجی دو تصفیه‌خانه‌ی تازه احداث شده بالاتر از مصرف کشاورزی است؛ اما مدیریت کل آب در دشت مشهد یک برنامه از پیش تعیین‌شده دارد و آن این است که فاضلاب شهری تصفیه شده و تبدیل به آب با کیفیت بالا شود و صرف جایگزینی با منابع تأمین آب شرب مشهد گردد؛ یعنی این پساب به کشاورزان به منظور آبیاری کشاورزی داده شده که این دو نتیجه دارد:
1.چاه‌های حفر شده برای آبیاری خاموش شده که صرف تعادل سفره در غرب می‌شود.
2-چاه‌هایی که خاموش نمی‌شوند، به آب شرب مشهد اختصاص پیدا کرده که طرح جایگزینی پساب تاکنون برای حق‌آبه سد طرق و کارده اجرا شده است؛ ولی حق‌آبه چاه‌های کشاورزی هنوز اتفاق نیفتاده است. برای این قضیه طرح خط انتقالی در دست تهیه می‌باشد که متأسفانه از برنامه زمان‌بندی عقب مانده. (فاضلاب‌ها تصفیه می‌شوند؛ اما خط انتقال اجرا نشده که پساب را در غرب مشهد ببرد و طرح جایگزینی اجرا شود)

-برای تصفیه فاضلاب صنعتی روش تصفیه از مبدأ پیشنهاد می‌دهید یا احداث تصفیه خانه؟

فاضلاب‌های صنعتی چون ماهیت متنوعی دارند و رهاسازی مواد داخل آب راحت است، اما پس‌گرفتن آن کار دشواری بوده؛ پس به اصطلاح از خانه‌داری خوب استفاده می‌کنیم! یعنی در مسیر فرآیند تولید یک محصول سعی می‌کنیم مواد به طور غیراصولی وارد فاضلاب شوند؛ یعنی بهینه‌سازی فرایند تولید به منظور کاهش آلودگی ورودی به فاضلاب که این بحث کنترل از مبدأ است؛ ولی چون هر صنعتی با صنعت دیگر ویژگی فاضلاب متفاوتی دارد، معمولا لازم است هر صنعتی مجزا تصفیه کند، یا برای آبیاری استفاده و یا بازیافت شود و دوباره برای مصرف صنعتی به کار رود.

-آیا به شهرک‌های صنعتی توصیه‌ای برای کمتر آلوده شدن آب داده شده است؟
برای یک صنعت تبعات زیادی وجود دارد که آلودگی را وارد محیط کند، پس به ما مراجعه می‌کنند و ما به آنها مشورت می‌دهیم که در چه مواقعی جلوی آلودگی را بگیرند و برای مواد باقیمانده، ما فرآیند تصفیه را طراحی می‌کنیم که این فرآیندها بر اساس دو تفکر طراحی می‌شود:
1.رسیدن به مقررات زیست‌محیطی؛ صرفا رسیدن به استاندارد تخلیه و رها کردن فاضلاب تصفیه شده در محیط. استاندارد تخلیه یعنی پساب قابلیت آبیاری کشاورزی داشته باشند.
2.ما به صنعت بگوییم که به جز آن آبی که به عنوان آب شرب و داخل محصول استفاده می‌شود، هر نوع مصرف آب دیگری که صنعت داشته باشد می‌تواند بازیافت شود. هزینه استاندارد تخلیه بسیار کمتر از بازیافت است؛ اما بیشتر صنایع هزینه زیادی برای خرید آب می‌پردازند و برای آنها به صرفه است که فاضلاب را با هدف بازیافت تصفیه کنند، به این شکل مشکل خرید آب از بین رفته و استاندارد نیز تأیید می‌شود.

-اگر در هر قسمت صنعتی یک تصفیه‌خانه وجود داشته باشد و در همان قسمت فاضلاب تصفیه شده را مورد استفاده قرار دهد، می‌تواند به چرخه اقتصادی خود آن صنعت نیز کمک کند؟
بله، کاملا به صرفه است که همه صنایع فاضلاب را در حد بازچرخانی و استفاده مجدد تصفیه کند، نه صرفا رفع تکلیف بحث زیست‌محیطی.

-شرکت پیچ آب شرق چه نقشی در این فرآیند دارد؟
این شرکت، یک شرکت تصفیه آب و فاضلاب است. تمامی کارکنان تجربه بالای 20سال دارند که سعی می‌کنیم با استفاده از آن، طرحی مؤثر و با دوام به یک صنعت بدهیم. با رجوع مشتری، ابتدا طرح را بررسی کرده و به سمت کاهش بار آلودگی بدون هزینه‌ای می‌رویم؛ سپس یک سیستم اتوماسیون که قابلیت کنترل نرم‌افزاری داشته باشد را طراحی کرده و سپس تحلیل اقتصادی را برای آن صنعت انجام می‌دهیم. به این صورت که فقط بخواهد استاندارد محیط زیست داشته باشد و یا بحث بازیافت آب، که برای چرخه اقتصادی خود و منابع آبی کشور به صرفه است؛ همچنین دیگر نیاز به خرید آب ندارد و از همان فاضلاب تصفیه‌شده استفاده می‌کند.

-با توجه به فعالیت شرکت، آیا اخذ وام‌های خارجی برای احداث تصفیه‌خانه‌های موجود و در دست برنامه برای شهر مشهد را توجیه‌پذیر می‌دانید؟

این یک سیاستی که دولت تصمیم گرفت بودجه ملی را کمتر به بحث تصفیه فاضلاب اختصاص دهد و برای سرمایه‌گذاری در تأسیسات آب و فاضلاب از منابع بخش خصوصی استفاده کند. در سال‌های اخیر هزینه‌های تأمین مالی داخلی به دلیل بهره بانکی بالا زیاد بوده؛ بنابراین شرکت‌ها تصمیم گرفتند از منابع مالی ارزان‌تر استفاده کنند؛ مانند بانک توسعه اسلامی و بانک توسعه زیرساخت آسیا. استفاده از بودجه ملی زمان‌بر است؛ یعنی اگر پروژه‌ای به 100 میلیون تومان پول نیاز داشت، در مدت 10یا 15سال انجام می‌شد؛ در حالی که یک تصفیه‌خانه باید در 1تا 2 سال ساخته شود، به همین دلیل برای 2 پروژه احداث شده در مشهد از بانک توسعه اسلامی کمک گرفته شد. در کل استفاده از منابع مالی خارجی به صرفه است؛ زیرا هزینه کمتری به مصرف‌کننده آخری که شهروندان هستند، تحمیل شده (در قبض‌های آبی که پرداخت می‌کنیم)، پس هر چه با هزینه کمتری این طرح‌ها انجام شود به صرفه است.

-درحال حاضر پساب خروجی و تصفیه‌شده از تصفیه‌خانه‌های موجود به صورت تخلیه سطحی مجددا وارد کشف‌رود شده و به خاطر عدم سازمان‌دهی تخلیه فاضلاب تانکری و ورود فاضلاب صنعتی در این رودخانه، مجددا آلوده می‌شود و خط انتقالی نیز وجود ندارد، راهکار چیست؟

این مسأله نیاز به بررسی دارد. شرکت آب‌منطقه‌ای باید راه‌های انتقال فاضلاب را از تصفیه‌خانه ایجاد نماید؛ اما به دلیل تأخیر در تخصیص بودجه به این امر هنوز طرح این پروژه عملی نشده. ما در حال حاضر نمی‌توانیم این آب را به طور موقتی به مجموعه‌ای بدهیم؛ زیرا بعدا نمی‌توان آن‌را پس‌گرفت و این آب صرف شرب مشهد نخواهد شد. حالا چرا ما اصرار داریم که این پساب تصفیه شده معاوضه شود و به جای آن آب شرب تحویل گرفته شود؟ چون مشهد در بحران آب شرب قرار دارد و به اجبار از پروژه عمان یا ازبکستان بهره ببریم که اینها برای هر 1 مترمکعب آب هزینه خیلی بیشتری نسبت به طرح جایگزینی پساب دارد.

-جمعیت کثیر حاشیه‌نشین شهر مشهد و عدم اجرای اقدامات اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی برای بهبود وضعیت روستاییان و حمایت آنها برای ادامه اشتغال روستایی موجب مهاجرت و پدید این وضعیت شده است. با توجه به این مهم آیا شبکه فاضلاب برای مناطق دوردست نیز اجرا شده؟ سوال اینجاست که وسعت تا چه اندازه؟ اقدام اساسی در این زمینه چیست؟

این طرح اجرا نشده است. شرکت آب و فاضلاب مشهد در محدوده خدمات شهری طرح تصفیه فاضلاب دارد، حتی در مناطق داخل شهر نیز تکمیل نشده؛ اما از محدوده خدماتی شهری که خارج می‌شویم، در محدوده طرح فاضلاب شهری نیستند. شرکت آب و فاضلاب روستایی نیز هیچ‌گونه طرحی برای این مورد ندارند و لازم است که این طرح در مناطق مذکور اجرا شود؛ یا توسط شرکت فاضلاب شهری یا روستایی. نباید فاضلاب‌ها در جوی‌ها تخلیه گردد و یا به چاه‌های جذبی دفع شود؛ زیرا سفره‌های آب زیرزمینی را آلوده می‌کند. در حاشیه شمالی کشف‌رود هرچه چاه جذبی بزنیم، به داخل کشف‌رود نفوذ پیدا می‌کند. چاه‌های آب شرب همان منطقه اکنون آلوده هستند؛ مانند دهرود و این آب به مصرف همان مردم حاشیه‌نشین می‌رسد که بسیار بیماری‌زاست و باید مسئولین به این مردم رسیدگی کنند که مهاجرت نیز اتفاق نیفتد و از بروز بیماری نیز جلوگیری شود.

شناسنامه نشریه