پارادوکس کشاورزی فاریاب و محدودیت منابع آب

نویسنده : اذین احسانی(ورودی ۱۳۹۴ علوم و مهندسی آب)
کلمات کلیدی : کشاورزی فاریاب / دکتر داوری / مدیریت منابع آب /راندمان آبیاری
چکیده : گزارش سخنرانی علمی دکتر کامران داوری، عضو هیئت علمی گروه علوم و مهندسی آب دانشگاه فردوسی مشهد
روز دوشنبه مورخ 21 فروردین ماه 96 نشستی علمی-تخصصی با عنوان پارادوکس کشاورزی فاریاب و محدودیت منابع آب با سخنرانی دکتر کامران داوری، عضو هیئت علمی گروه علوم ومهندسی آب و معاون فرهنگی-اجتماعی و دانشجویی دانشگاه فردوسی مشهد و با حضور اساتید دانشکده کشاورزی و تعدادی از اساتید دانشکده اقتصاد و دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد و جمعی از اعضای جمعیت ناجیان آب در محل سالن همایش ساختمان تحصیلات تکمیلی (ابونصر فارابی) دانشکده کشاورزی برگزار شد.

دکتر داوری سخنان خود را این‌گونه آغاز نمود:«ما در محیط طبیعی با مباحث کمیت و کیفیت آب و اکوسیستم مواجه هستیم و عناوین بسیار مدیریتی و علمی وجود دارد که در این زمینه فعال شده و اگر به اینها رسیدگی کرده باشیم، نیمی از مدیریت آب را شکل داده‌ایم. ما بین برداشت و مصرف تفاوت قائل نشده و می‌گوییم: سهم کشاورزی در دشت مشهد حدود 63% است. این آمار از طریق جمع‌زدن مجوزهای برداشت به دست آمده؛ در صورتی که از حوزه کشف‌رود تقریبا چیزی تخلیه نمی‌شود و تخلیه نسبت به میزان آبی که به عنوان آب تجدیدپذیر داریم، تقریبا صفر است. کل 37% آبی که در شهر برداشت و استفاده می‌شود، مصرف نشده و مقدار زیادی از آن به چاه‌های جذبی بازگشته و دوباره به زمین برمی‌گردد».
وی همچنین با اشاره به اینکه میزان کل آب موجودی ما که از جمع مقدار آب تجدیدپذیر با مقدار 100 mm³ افت آب زیزمینی و 100 mm³ آبی که از سد دوستی آورده می‌شود، بیشتر از 800 نیست، بیان نمود:«نُرم برگشت آب در ایران 70% است و با توجه به آپارتمان‌نشینی و در نتیجه وجود فضای سبز کمتر، مقدار بیشتری از آب قابل برگشت است. بنابراین نرم برگشت آب می‌تواند از 70% نیز بیشتر باشد. در کشاورزی نرم برگشت، میزان کوچکتری است و حدود %20-15% را تخمین می‌زنیم و عواملی چون بارش‌های بیشتر یا کمتر، این برگشت را کم و بیش می‌کند».
وی همچنین افزود:«به طور مثال برای میوه‌ای مانند هندوانه بسیار بیشتر از آنچه مشاهده می‌گردد آب مصرف شده که این آب به صورت نهان در آن وجود دارد و آب مجازی است. بخشی از این آب قابل بازگشت و بخشی از آن برای دفع آلودگی می‌بایست از حوضه دفع شود. امروزه در شهر و استان ما این کار انجام نمی‌شود و این باعث شده که سالانه درحدود 8% تا 5% به شوری آب زیرزمینی مشهد اضافه گردد که حد نامطلوبی است و چون اجازه نمی‌دهیم زهکشی شده و شوری از منابع خارج شود، در واقع تعادل کیفی نداریم».
دکتر داوری همچنین راه حل این تناقض‌ها و بی‌توجهی به این مفاهیم را بیان نمود:«راه حل این است که مصرف کشاورزی باید کاهش یابد. در شرایط حاضر توسعه‌ای را پدید آورده‌ایم که قابل برگرداندن نیست. بهره‌وری از آب باید افزایش یابد. به طور خلاصه تعریفی از بهره‌وری این‌گونه بیان می‌شود: اثر بخشی، انجام کارهای هوشمندانه و هدفمند و کارایی انجام همان کارهای هوشمندانه و هدفمند به روشی درست. اینکه چگونه انجام دهیم می‌شود کارایی و اینکه چرا انجام می‌دهیم و چه چیزی را انجام می‌دهیم می‌شود اثربخشی. مدیریت آب کشاورزی را نباید فقط در مزرعه ببینیم؛ بلکه از مزرعه شروع شده و به پایین‌تر از آن در سطح خود گیاه هم مطرح است و بالاتر از آن تا سطح ملی و منطقه‌ای هم می‌تواند به آن توجه شود و هرکدام از این لایه‌ها به نوعی به مسئله نگاه کرده و آن‌را حل می‌کنند. سیستم کشاورزی ما ورودی و خروجی دارد که از نگاه کردن به تناوب ورودی‌ها و خروجی‌ها می‌توانیم بهره‌وری را اندازه بگیریم».

این استاد دانشگاه در رابطه با مشکل کشاورزی در کشور افزود:«بخش عمده مشکل ما در کشاورزی در مدیریت صحیح نهادها و فرآیندهای تولید است؛ مثلاً در سطح 4 تن در هکتار، بهره‌وری بسیار بد تا بهره‌وری بسیار خوب می‌تواند اتفاق بیفتد. یعنی ما هرجا که هستیم در شرق کشور به دلیل آب‌های شور، به دلیل عدم توسعه یافتن تکنیک‌های جدید آبیاری در کشاورزی، متوسط تولیدمان 5/3 تن در هکتار تا 4 تن در هکتار است و می‌توانیم بهره‌وری را بالا ببریم. به عبارتی راه حل این است که همین وضعیت موجود را مدیریت کرده و دنبال موارد ایده‌آل نگردیم».
دکتر داوری در ادامه سخنان خود به راه حل مشکل محدودیت آب اشاره کرده و بیان نمود:«راه حل هم سخت‌افزاری است، شامل سازه‌ها و تجهیزات آبیاری قطره‌ای و هم نرم‌افزاری است، شامل مهارت و مدیریت؛و اما مهم‌ترین منافع آبی به ترتیب: 1-تأمین امنیت آبی و غذایی 2- کاهش فقر 3- ایجاد اشتغال 4-بسط عدالت و فراهم کردن نیازهای آبی اکوسیستم. می‌بایست هر ساله برای تخصیص آب، تخصیص سالیانه حوضه را بر اساس ارزیابی به نام بیلان بررسی کنیم و همان مقدار آبی را که به عنوان آب تجدیدپذیر سالیانه داریم، عرضه نماییم».
در پایان حضار پرسش‌های خود را مطرح نموده و سؤالات توسط دکتر داوری پاسخ داده شد.

شناسنامه نشریه