ما هم حق داریم

نویسنده : مصطفی نادرعفیف(ورودی ۱۳۹۳ پاتولوژی دامپزشکی)
کلمات کلیدی : حقوق، حیوانات، اسلام
چکیده : امروزه حیوانات نقش بسیار مهمی در ارتقاء علوم بویژه پزشکی و دامپزشکی دارند و تحقیقات علمی در جهت کسب دانش از حیوانات به عنوان بخشی جدا ناپذیری از تحقیقات علمی درآمده است. این مطالعه درسه محور اساسی نگهداری، بهره گیری و حقوق حیوانات بر اساس آیات قرآن کریم و روایات معصومان سلام الله علیهم پرداخته است. محور نگهداری به توصیه و نکوهش به نگهداری برخی حیوانات، محور بهره گیری به آداب بهره برداری عادلانه در تغذیه حمل ونقل، جهاد، ورزش وبهره گیری نامناسب شامل درگیرکردن حیوان، کیفر به ناحق کشتن وستم به حیوان پرداخته است. و در آخر در محور حقوق حیوانات به حق تغذیه و توجه ویژه به حیوان شیرده، تقدم تشنگی حیوان بر وضو، حق بهداشت و درمان حیوان، حق استراحت، حق تولید مثل، حق دوستی حیوان بر انسان، حق احترام به حیوان و حرمت زیبا نگهداشتن چهره حیوان بیان شده است. شایسته است پژوهشگران ما همراه با بهره مندی از علوم دینی با تنظیم قوانین و مقررات خاص اسلامی برگرفته از روایات و احادیث غنی اسلامی در جهت حمایت از حقوق
براساس وجود مستندات فراوان در قرآن کریم و نیز روایات معصومین علیهم السلام حیوانات دارای درک،شعور، احساس و عاطفه اند، و به همین جهت دارای حرمت می باشند. و بشر در مقابل بهره مندی از حیوانات ملزم به رعایت حق زیستن و احترام ذاتی حیوان است. شارع مقدس و فقه اسلامی یکی از حقوق واجب به بشر را حقوق حیوانات دانسته است. نقش حیوانات در پیشرفت زندگی بشر چه در گذشته که برای جابه جا یی افراد، اجناس، کشاورزی و آب رسانی و چه در حال که در صنعت های مختلف از قبیل چرم وپوست ، فراورده های لبنی و شیر و... بسیار پر رنگ و تأثیرگزاراست. و در یک کلام می توان اینگونه بیان کرد که تمامی اجزاء حیوانات از سرمایه ها و ذخایر بزرگ جوامع صنعتی و سنتی به حساب می آیند. واز دید دیگر نباید نقش حیوانات را در ارتقاء دانش پزشکی، دامپزشکی، علوم پایه به عنوان بخش جدایی ناپذیر تحقیقات علمی نادیده گرفت.این مطالعه درسه محور اساسی نگهداری، بهره گیری و حقوق حیوانات بر اساس آیات قرآن کریم و روایات معصومان سلام الله علیهم پرداخته است. محور نگهداری به توصیه و نکوهش به نگهداری برخی حیوانات، محور بهره گیری به آداب بهره برداری عادلانه در تغذیه حمل ونقل، جهاد، ورزش وبهره گیری نامناسب شامل درگیرکردن حیوان، کیفر به ناحق کشتن وستم به حیوان پرداخته است. و در آخر در محور حقوق حیوانات به حق تغذیه و توجه ویژه به حیوان شیرده، تقدم تشنگی حیوان بر وضو، حق بهداشت و درمان حیوان، حق استراحت، حق تولید مثل، حق دوستی حیوان بر انسان، حق احترام به حیوان و حرمت زیبا نگهداشتن چهره حیوان بیان شده است. شایسته است پژوهشگران ما همراه با بهره مندی از علوم دینی با تنظیم قوانین و مقررات خاص اسلامی برگرفته از روایات و احادیث غنی اسلامی در جهت حمایت از حقوق حیوانات گام های شایسته تری بردارند.
محور اول: نگهداری حیوان
در آموزه های دینی، با در نظر گرفتن مصالح و مفاسد، درباره نگهداری برخی حیوانات در محل زندگی انسان توصیه هایی شده، چنان که از نگهداری برخی از آن ها نهی شده است. گفتنی است که توصیه به نگهداری حیوانات در محل زیست انسان، مبتنی بر وجود شرایط زمانی و مکانی و امکان نگهداری با رعایت بهداشت محیط زندگی انسان، بدون آسیب به آن و پرهیز از آسیب رسانی به همسایگان است وگرنه زیستگاه حیوانات باید جدای از مسکن آدمیان باشد.
توصیه و نکوهش به نگهداری برخی حیوانات
از حیواناتی که نگهداری آن ها توصیه شده است، گوسفند، شتر،اسب، گربه و ازپرندگان، خروس و نوعی کبوترند. پیامبر اکرم(ص) فرموده است: خانواده ای که گوسفندی را نگهداری می کند از برکت آن بهره مند است؛ همچنین از آن حضرت نقل شده است که شتر مایه عزت و توانایی اهلش و گوسفند مایه برکت است و خیر و خوبی با پیشانی اسب تا روز قیامت گره خورده است. امام رضا(ع) می فرماید: شایسته نیست خانه ای از سه چیز تهی باشد که آن سه، مایه آبادانی خانه اند: گربه، کبوتر وخروس وبد نیست که با خروس مرغی هم باشد.امیرمومنان علی(ع) فرموده است: بانگ خروس، نماز اوست و بال زدنش رکوع و سجود اوست.
پیامبر(ص) فرمود: خانه ای که مجسمه یا سگ یا جنب در آن باشد، ملائکه الهی به آن در نمی آیند. امیرمومنان علی(ع) فرمود: از نزدیک شدن به سگ بپرهیزید.در سگ خیری نیست، مگر در سگ شکاری و سگ همراه گله گوسفندان.
بی شک نهی از نگهداری این حیوان در محیط زندگی و نهی از نزدیک شدن به آن، برای آلوده بودن آن و زمینه انتقال برخی از میکروب ها و نجس بودن آن از نظر حکم فقهی است و روشن است که حفظ نظافت و بهداشت خود و محیط زندگی و پاکی بدن و لباس و ظروف و ابزار و وسایل خورد و خوراک از نظر تعالیم دینی اهمیت بسیاری دارد؛ ولی با این حال داشتن سگ آموزش دیده که از آن برای اهدافی مانند نگهبانی مزرعه ، کارخانه و گله یا در شکار و جست و جوی اجناس قاچاق استفاده می شود، در صورتی که سه نکته یاد شده(نظافت، طهارت و بهداشت) درباره آن مراعات شود از نظر احکام اسلامی اشکال ندارد.
محور دوم: بهره گیری از حیوان
اسلام بر رفتار نیکو، رفق و مدارا و بهره گیری درست از حیوانات تاکید داردو به انسان اجازه نمی دهد به بهانه شرافتی که بر سایر موجودات دارند، جایگاه و حقوق حیوانات را نادیده انگارند و هر گونه که دلش خواست با حیوانات برخورد کند و حیات حیوان را ملعبه خود قرار دهد و با بدرفتاری و بی توجهی به نیاز های حیوان، اسباب اذیت و آزار آن ها را فراهم سازد، از همین رو مدارا در بهره گیری های مختلف از حیوان جزء فرهنگ اسلامی است.
انواع بهره گیری
بهره گیری در حمل و نقل:در وصف مرکب گاهی از آن به «نعمت دنیا» ، «سعادت» و «زینت مومن » تعبیر شده است. پیامبر(ص) فرمودند: مرکب خوش و راهوار، همسر شایسته و خانه وسیع از نعمت های دنیایند، گرچه برای دنیا نعمتی نیست.
بهره گیری در جهاد: پیامبر (ص) فرموده است: برترین هزینه ها که انسان می پردازد، هزینه خانواده و هزینه مرکبی است که برای جهاد در راه خدا آماده می شود.
بهره گیری ورزشی: پیامبر(ص) فرمودند: محبوب ترین سرگرمی در پیشگاه پروردگار، اسب سواری و تیراندازی است.
آداب بهره گیری از حیوانات : از آنجا که در عصر پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع) مهم ترین وسیله نقلیه مردم،حیوانات بوده اند، حیوان در فعالیت های روزمرّه زندگی همگان جایگاه داشته و پیشوایان دین در سیره و رفتار خود به مناسبت های گوناگون و در رخدادهای مختلف ادب بهره گیری از حیوانات را رعایت کرده و دیگران را نیز بدان ترغیب کرده اند که به مواردی از آنها اشاره می کنیم.
نام خدا هنگام سوار شدن: پیامبر گرامی (ص) فرمودند:کسی که هنگام سوار شدن بر مرکب ، نام خدا را ببرد فرشته ای با او همراه می شود و او را حفاظت می کند تا پیاده شود. امام موسی بن جعفر(ع) می فرمایند: هر حیوانی هنگام سوار شدن صاحبش برآن می گوید: بارخدایا، او را به من مهربان کن . امام سجاد(ع) با سوار شدن بر شتر خود چهل حج گزارد و هیچ گاه با تازیانه حیوان را نیازرد.امام صادق(ع) نهی فرمود که راکب، پشت حیوان را مکانی برای گفت وگو برگزیند.
نچیدن یال و دم حیوان:پیامبر(ص) فرمود: موی پیشانی اسبان را نچینید، زیرا خیر در آن هاست و موی یال آن ها را نچینید چون آنها را گرم می کند و دم آن ها را کوتاه نکنید، زیرا ابزار دور کردن حشرات از آن ها ست. اسلام به رعایت حال حیوان در سوار شدن، ناروایی توهین و آزارحیوان، دشنام ندادن به حیوانات، خودداری از آزار حیوان، منع آزار به حشرات و آبزیان، خوداری از حبس حیوان و ناروایی زدن حیوان تاکید فراوان کرده است.
ناروایی توهین و آزار حیوانات: امیرمومنان علی(ع) می فرماید: به صورت چارپایان نزنید وآن ها را نفرین نکنید، زیرا خدا بر نفرین کننده آن ها نفرین می کند. رسول خدا(ص)فرمودند: هرگاه حیوان سواری به لنگش درآید و صاحبش به حیوان بگوید: الهی بمیری، آن حیوان پاسخ می دهد: مرگ بر هر که نسبت به پروردگار نافرمان تر است. رسول خدا فرمود:شب معراج در دوزخ زنی را دیدم که گربه اش از هر سو او را گاز می گیرد، زیرا آن زن آن حیوان را بسته بود؛ نه به آن غذا می داد و نه آن را آزاد می کرد که از مواد غذایی گوشه وکنار زمین بخورد
بهره گیری در تغذیه (آداب ذبح حیوان) : روح حاکم بر آموزه های اسلامی، پرهیز از کشتن چارپایان و جانوران بی آزار است، مگر در مواردی که بهره برداری از حیوان منحصر به ذبح آن باشد. ذبح حیوان هم نباید زجرآور یا در معرض دید حیوانی دیگر باشد، از همین رو آدابی دارد که به بخشی از آن ها اشاره می شود: نیکی به حیوان هنگام ذبح، آمادگی قصاب برای ذبح، نیازردن حیوان هنگام ذبح، نهی از سلاخی بلافاصله پس از ذبح، نهی کشتن حیوان مولد،کراهت کشتن حیوان باردار و بدون دلیل و نهی از ذبح وشکار حیوان در شب
بهره گیری نامتناسب : بهره گیری های نا متعارف از حیوان، در اسلام ناروا شمرده شده است؛ مانند: خوابیدن بر پشت حیوان، ایستادن طولانی، نشستن طولانی، یک طرفه سوار شدن و هر گونه بهره گیری ناروا از حیوان مانند درگیر کردن حیوانات که از دیر زمان به عنوان یک سرگرمی بشر بوده که متاسفانه امروزه نیز در برخی نقاط جهان این کار رایج است و حتی شبکه های تلویزیونی به پخش این مسابقات می پردازند که این گونه رفتار کردن با حیوانات در اسلام نهی شده است واسلام رعایت حال حیوان را به عنوان موجودی دارای احساس ، برخواهش های نفسانی بشر مقدم می شمارد.
محور سوم حقوق حیوان
به گواهی آیات و سخنان پیشوایان معصوم(س) حیوانات نیز از ادراک و شعور بهره مند و دارای احساسات و عواطف اند.از همین رو حرمت دارند.نیازهای اساسی حیوانات در شرع مقدس اسلام جزء حقوق آن هاست برآوردن این حقوق از وظایف انسان شمرده می شود، از همین رو همه انسان ها در برابر حقوق حیوانات مسئولیت دارند. بدیهی ترین حقوق آنها که مقتضای حق حیات آن هاست، آماده سازی آب، غذا، مکان مناسب و تامین آرامش و امنیت شبانه برای آن هاست. مصون داشتن حیوان از آزار و اذیت در بهره برداری و وارد نکردن صدمه و آسیب بر پیکر حیوان و حرمت گذاری حیوان و... از حقوقی است که شرع مقدس با تعبیرهای گوناگون و در قالب احکام تکلیفی به آن ها سفارش کرده و حمایت از این حقوق را از مسلمانان خواسته است و رعایت از آن ها بر مالک حیوان و دیگران و در مواردی برحاکم شرع نیز واجب است.
برخی از حقوق حیوانات
حق تغدیه: برمبنای فقه اسلامی هرگاه کسی مالک حیوانی شود، براو واجب است نیازهای آن حیوان را برآورد. دراین حکم فرقی میان حیوان حلال گوشت یا حرام گوشت و پرنده وغیر پرنده نیست، زیرا حیوان حق حیات دارد.
امیرمومنان علی (ع) در شب نوزدهم ماه مبارک رمضان که مهمان دخترش ام کلثوم بود، درباره مرغابی خانه به دخترش فرمود: دخترم...موجودی را دربند کرده ای که زبان ندارد تا هرگاه گرسنه و تشنه شود نیاز خویش را بیان کند، پس خوراک و آب آن را تامین یا آن را رها کن تا از گیاهان صحرا بخورد.پیامبر(ص) فرمود: هرگاه هنگام غذا خوردن شما ها سگی پیش رویتان باشد به آن غذا بخورانید...
توجه ویژه به حیوان شیرده:حمایت از حیوان شیرده به حیوان حلال گوشت اختصاص ندارد، بلکه حیوانی مانند سگ که از نگهداری آن اجمالا نهی شده، اگر شیرده باشد مورد حمایت است. هنگام عزیمت سپاه اسلام برای فتح مکه رسول خدا(ص) سگی را دید که به خاطر بچه هایش زوزه می کشید و آن ها شیر مادرشان را می خوردند. به جعیل بن سراقه فرمود تا در برابر آن حیوان بایستد و از آن ها مراقبت کند تا مبادا سپاهیان که از آنجا می گذرند به آن حیوان وبچه هایش آسیبی برسانند.
تقدم تشنگی حیوان بر وضو:امیر مومنان علی(ع) می فرماید: پیامبر(ص) وضو می گرفت وگربه ای نزد او آمد، پیامبر دانست که آن حیوان تشنه است. پیامبر(ص) ظرف آب را به سوی حیوان برد وآن حیوان آب نوشید و سپس ایشان وضو گرفت.
از پیامبر(ص) نقل شده که در سفر معراج چون به بهشت می نگریستم، زن گنهکاری را دیدم و از حالش پرسیدم.گفته شد: وی از کنار سگی تشنه برلب چاه آبی می گذشت. وی چادر خود را به درون چاه آویخت وچون آب چاه به آن نفوذ کرد، با فشردن آن ها در دهان سگ آن ها را سیراب کردو خدا هم او را با این عمل آمرزید.
حق بهداشت و درمان حیوان:از جمله بایسته ها درباره حیوانات، رسیدگی به بهداشت آن هاست. زیستگاه آلوده وآب و خوراک ناسالم به سلامت آن ها آسیب می رساند، حتی داروهای مورد نیاز حیوان نیز از نیاز های ضروری آن هاست و برپایه احکام فقهی، مالک باید هزینه های درمان بیماری آن ها را بپردازد، از این رو در روایات پیشوایان معصوم(س) بربهداشت و پاکیزگی حیوان تاکید شده است. در دو روایت متفاوت از پیامبر(ص) چنین نقل شده است؛ آغل گوسفندان را پاکیزه نگهدارید و خاک وخاشاک آن را بزدایید، زیرا آن، حیوانی بهشتی است.
منابع:
تحف العقول عن آل الرسول(ع)؛ حسن بن علی، ابن شعبه الحرانی، تصحیح:علی اکبر غفاری، چاپ دوم، قم، موسسه انتشارات اسلامی،1404ق/ الجامع الکبیر فی احادیث البشیر الذیر؛ عبدالرحمان بن ابی بکر، جلال الدین السیوطی،چاپ یکم، بیروت، دارالفکر1401 ق
الکافی؛ محمد بن یعقوب الرازی،ثقه الاسلام الکلینی،چاپ چهارم، تهران، دارالکتب الاسلامیه،1365 ش / مستدرک الوسائل ومستنبط المسائل؛ میرزا حسین طبرسی، محدث نوری، تحقیق:موسسه آل بیت(ع) چاپ یکم، قم، موسسه آل بیت(ع) 1408 ق
مفاتیح الحیاة، عبدالله جوادی آملی، چاپ چهارم، قم، مرکز نشر اسراء، 1391ش / مکارم الاخلاق؛ حسن بن فضل بن الحسن الطبرسی، چاپ چهارم، قم، شریف رضی، 1412ق

شناسنامه نشریه