ارزیابی اجرای طرح های هادی روستایی ایران در توسعه روستاها

نویسنده : ازاده منیری مقدم(ورودی ۱۳۹۵ جغرافیا و برنامه ریزی شهری گرایش برنامه ریزی مسکن),مجید خادم قاسمی(ورودی ۱۳۹۴ جغرافیا و برنامه ریزی شهری)
چکیده : پس از جنگ جهانی دوم و تجربیات موفق برنامه ریزی روستایی در جهت توسعه اقتصادی اجتماعی کالبدی آنها ، ایران نیز مانند سایر کشورها آسیایی با استقرار نظام جمهوری اسلامی ایران طرح هادی روستایی را جهت بهبود شرایط اجتماعی اقتصادی و توسعه کالبدی روستا به اجرا گذاشته است . هدف این پژوهش ارزیابی کلی عملکرد طرح های هادی روستایی ایران در توسعه روستاهای کشور است .
برای ارزیابی علمکرد اجرای طرح های هادی در توسعه روستاهای کشور از نتایج بدست آمده در سایر پژوهش های مورد مطالعه بهره گرفته شده است که این نتایج نشان میدهد اجرای طرح هادی روستایی در رسیدن به اهداف کلبدی مانند بهبود کیفیت معابر و بهبود وضعیت مسکن و ساخت و ساز ها موفق بوده اما در بهبود وضعیت زیست محیطی ،کشاورزی و جلوگیری از مهاجرت طرح های روستایی نتوانسته است تغییر مثبتی بر شرایط نامبرده ایجاد کند .


ارزیابی اجرای طرح های هادی روستایی ایران در توسعه روستاها
چکیده:
پس از جنگ جهانی دوم و تجربیات موفق برنامه ریزی روستایی در جهت توسعه اقتصادی اجتماعی کالبدی آنها ، ایران نیز مانند سایر کشورها آسیایی با استقرار نظام جمهوری اسلامی ایران طرح هادی روستایی را جهت بهبود شرایط اجتماعی اقتصادی و توسعه کالبدی روستا به اجرا گذاشته است . هدف این پژوهش ارزیابی کلی عملکرد طرح های هادی روستایی ایران در توسعه روستاهای کشور است .
برای ارزیابی علمکرد اجرای طرح های هادی در توسعه روستاهای کشور از نتایج بدست آمده در سایر پژوهش های مورد مطالعه بهره گرفته شده است که این نتایج نشان میدهد اجرای طرح هادی روستایی در رسیدن به اهداف کلبدی مانند بهبود کیفیت معابر و بهبود وضعیت مسکن و ساخت و ساز ها موفق بوده اما در بهبود وضعیت زیست محیطی ،کشاورزی و جلوگیری از مهاجرت طرح های روستایی نتوانسته است تغییر مثبتی بر شرایط نامبرده ایجاد کند .
کلید واژه : ارزیابی ، طرح هادی ، توسعه روستایی
مقدمه

طرح هادی روستایی عبارت است از تجدید حیات دوباره روستا به لحاظ ابعاد اقتصادی ، اجتماعی و کالبدی(آسایش ،78:1393) ، بسیاری از نظریه پردازان معتقدند زمین به عنوان ثروت ملی محسوب میشود ,(ژان باستیه 1377)لذا دولت ها با تعیین کاربری اراضی و ترسیم خط محدوده قانونی-خدماتی روستا که مبتنی است بر نیازمندهای اجتماعی ,اقتصادی ,فیزیکی و باتوجه به امکانات مالی و برنامه های عمرانی و تامین خدمات روستایی سعی در توسعه ی آنها دارند(آسایش 1375)
, اولین کشوری که اقدام به تهیه ی برنامه های توسعه اقتصادی اجتماعی روستاها نمود ، کشور شوروی پس از انقلاب کبیر 1917 میلادی بود ( رحیمی موقر 1372 ص11) سپس ،پس از جنگ جهانی دوم سایر کشور ها به خصوص کشور های اروپای شرقی بعد چین فعالیت های برنامه ریزی را برای حل مشکلات روستایی خود شروع نمودند ( عبدالمجید خان 1364 ص 11).موفقیت برنامه ریزی توسعه روستایی در کشور های اروپایی یکی از عوامل تشویق کشور های در حال توسعه در راستای تهیه ی برنامه های عمرانی بود . در آسیا اقدامات اولیه برای تهیه برنامه های عمرانی در کشور هایی چون فیلیپین ، هندوستان ، پاکستان و ایران اغاز گردید . (سازمان ملل 1368 ص88).
از جمله اقداماتی که دولت جمهوری اسلامی در راستای توسعه روستایی غالبا بر روی کالبد و سیمای فیزیکی روستا ها متمرکز شده است که از طریق طرح های هادی روستایی که بر گرفته است از طرح های هادی شهری است انجام میگرد . در تعریفی که بنیاد مسکن از طرح هادی روستایی ارائه داده است : طرح هادی روستایی طرحی است که علاوه بر ساماندهی و اصلاح بافت موجود ، میزان و امکان گسترش در آینده و نحوه ی استفاده از زمین برای عملکرد های مختلف از قبیل مسکونی ،تجاری ،کشاورزی ،تاسیسات ،تجهیزات و نیازمندی های عمومی روستایی را بر حسب مورد در قالب مصوبات طرح های سازمان دهی فضا و سکونت گاه های روستایی یا طرح های جامع ناحیه ای تعیین مینماید . (بنیاد مسکن انقلاب اسلامی 1389 ص24). در سال 1362 تجارب حاصل از نخستین طرح هایی که به منظور ساماندهی کالبدی نقاط روستایی ،تحت عنوان (روان بخشی)به صورت موردی در چند استان کشور تهیه شد که منجر به برنامه ای گسترده و فراگیر در سال1367برای تهیه طرح های هادی روستایی در ایران گردید.(احمدی1374).
یکی از مسائل و مشکلات روستاهای کشور نابسامانی وضع کالبدی و کیفیت نامناسب مساکن روستایی است.اکثر روستاها در کنار بافت قدیمی دارای بافت جدید نیز میباشند.بافت قدیمی روستاها متناسب با شرایط اقتصادی,اجتماعی,فرهنگی و فناوری گذشته بوده و با زندگی امروزی هماهنگی لازم را ندارد,در نتیجه لازم است اصلاحاتی در آن صورت گیرد تا بتواند شرایط مناسب زندگی را فراهم آورد(رضوانی 51:1383).
تهیه واجرای طرح های هادی روستایی با اهداف عمده ی زیر اجرا میشود . 1- ایجاد زمینه ی توسعه و عمران روستا یا توجه به شرایط فرهنگی اقتصادی اجتماعی 2- تامیین عادلانه ی امکانات از طریق ایجاد تسهیلات اجتماعی، تولیدی و رفاهی 3- هدایت وضعیت فیزیکی روستا 4- ایجاد تسهیلات لازم برای بهبود مسکن روستاییان و خدمات محیط زیستی و عمومی .(بنیاد مسکن انقلاب اسلامی 1369 ص32) در میان آن ها، فراهم ساختن امکانات و زیرساختهای فیزیکی مختلف و بهسازی و توسعه کالبدی فضایی روستاها، یکی از مولفه های اصلی برنامه ریزی توسعه روستایی به شمار می رود(564:2007 Liu)
اما انچه که در این میان ضرورت برنامه ریزی کالبدی را محرز میکند نابسامانی وضع کالبدی مناطق روستایی و کیفیت نامناسب مساکن روستایی است.بافت فیزیکی روستاها ،با توجه به اینکه به صورت خودجوش بوده،عمدتا بر اساس طرح و نقشه از پیش تعیین شده نبوده ،از سوی دیگر با توجه به قدمت بیشتر روستاها ،بافت فیزیکی روستاها معمولا قدیمی و نامتناسب با شرایط اقتصادی،اجتماعی ،فرهنگی حاضر نیست.بدیهی است عرصه های مختلف بافت قدیم با زندگی امروزی هماهنگی لازم را ندارد و حداقل لازم است اصلاحاتی در آن بوجود آید تا بتواند شرایط مناسب زندگی را فراهم کند.مسائل و مشکلات بافت فیزیکی روستاها به همراه الزامات دیگر ضرورت و اهمیت اصلاح بافت روستاها را ایجاب می کند .مهمترین مشکلات بافت های روستایی و نیز الزاماتی که اصلاح وبهسازی آنها را ایجاب میکند، به شرح شکل شماره 1 است. (رضوانی 1383).

شکل 1-نمودار ضرورت تهیه طرح های کالبدی در سطح سکونتگاه های روستایی

به هر حال،همانطور که اشاره شد، اگرچه تکیه و تمرکز اصلی طرح هادی بر جنبه های فیزیکی و کالبدی استوار شده است، اما بدون تردید،این تغییر و دگرگونی در کالبد روستاها، دیگر ابعاد محیط روستایی را نیز تحت تاثیر قرار خواهد داد(وارثی و صابری،3:1388).












مبانی نظری :
به عبارت دیگر طرح هادی روستایی عبارت است از تجدید حیات دوباره روستا به لحاظ ابعاد اقتصادی ، اجتماعی و کالبدی است.(آسایش ،78:1393)از نظر لغوی ارزیابی به معنایی تعیین ارزش یک چیز است (بهزاد نسبت 1386 ص 17)ارزیابی به جنبه های گوناگون یک طرح و نیز ابعاد مرتبط به یک برنامه می پردازد . از نظر موضوع ارزیابی به ارزیابی کالبدی ، اجتماعی و اقتصادی قابل تفکیک است .(موسی کاظمی محمدی 1378 ص 88)
طرح هادی روستایی با در پیشگرفتن رویکرد مبتنی بر محدودیت تحولات کالبدی در توسعه روستا به اجرای پروژهای ده گانه ای پرداخت که همگی در پی دگرگونی سازی کالبد و به طبع ان توسعه روستا بوده است . (پاپلی یزدی 1382)اسکات اعقتاد دارد سیستم برنامه ریزی کاربری زمین باید مبتنی بر حفظ اراضی کشاورزی اطراف شهر ها و نقاط روستایی باشد و بایستی مصلحت عموم در کاربری ها در نظر گرفته شود .(پیتر هال 1992) .
عنابستانی و اکبری معتقد هستند که این طرح ها بر ساختار های چهارگانه کالبدی، اقتصادی ، اجتماعی و زیست محیطی توجه دارند .(عنابستانی و اکبری 1391).
علیمردانی در پژوهشی به ارزیابی طرح های هادی روستایی پرداخته است و به این نتیجه رسیده که طرح هادی در زمینه ی معیار های اقتصادی –اجتماعی 28 درصد در زمینه ی معیار های زیست محیطی و اقلیمی 30 دردصد و در زمینه های معیار های کالبدی 29 درصد موفق بوده است ( علیمردانی 1371 ) .
بر اساس نظریه دوگانگی اقتصادی بوکه نیز روستاها به دلیل توجه ناکارامد و کمبود اعتبارات لازم جهت انجام طرح های مختلف نظیر طرح های فیزیکی ازجمله بخش های سنتی است که در مقابل ان ، شهر ها بیشترین امکانات به خود اختصاص داده اند . بنابر این از دیدگاه منطقه ای با یک دوگانگی روبه رو میشویم که بخش سنتی روستا در برابر بخش مدرن شهری قرار میگیرد . در این راستا ، برای از میان برداشتن دوگانگی به وجود امده باید در بحث برنامه ریزی های منطقه ای و محلی توجه بیشتری به روستا نمود تا از این طریق تعادل های منطقه ای میسر گردد و دوگانگی بین مناطق شهری و روستایی تا حدی کاهش یابد . (مهندسان مشاور دی اچ وی هلند ،33-35 1371. )


روش تحقیق:
روش پژوهش حاضر به صورت توصیفی تحلیلی و روش گرداوری داده ها نیز به صورت کتابخانه ای بوده است . در این پژوهش جامعه اماری شامل تمامی روستاهای تحت پوشش طرح هادی روستایی در ایران است .

نتیجه گیری:
نتایج نشان میدهد که اجرای طرح هادی روستایی در ایران علی رقم برخی از کاستی ها در حفظ محیط زیست روستایی، بهبود وضعیت کشاورزی و جلوگیری از مهاجرت به شهر ها توانسته است در افزایش کیفیت مسکن و ساختمان های روستایی ،توسعه شبکه معابر و توسعه کالبدی روستا تاحدی مورد قبول واقع شود .
این یافته گویای آن است که اثرات مستقیم طرح بر محیط کالبدی روستا مثبت بوده است اما برخی از ضعف های اجرایی و ناهماهنگی های نهادی میتواند عامل بروز کاستی های یاد شده باشد .

راهکار ها و پیشنهاد ها :
با توجه به اطلاعات بدست آمده در ارزیابی موفقیت طرح های هادی روستایی از نظر روستاییان به این نتیجه میرسیم که اگر مهندسان طراح طرح های هادی روستایی از روستاییان در جهت اجرای طرح هادی روستایی نظر خواهی نمایند عملکرد موفق تری خواهند داشت .

منابع :


-رضوانی,محمدرضا(1383),مقدمه ای بر برنامه ریزی توسعه روستایی در ایران ,تهران انتشارات قومس,چاپ اول.
-آمار، تیمور؛ صمیمی شارمی، رضا ) 1811 (، ارزشیابی اثرات کالبدی اجرای طرحهای هادی روستایی )مطالعه موردی: بخش خمام شهرستان رشت(. مسکن و محیط روستا، شماره 121 ، سال بیست و هشتم، صص45)
-پاپلی یزدی، محمد حسین؛ ابراهیمی، محمد امیر ) 1815 (، نظریههای توسعه روستایی، سمت، تهران.
-وارثی، حمید رضا؛ صابری، حمید ) 1811 (. ارزیابی طرح های هادی روستایی در توسعه کالبدی روستا )مطالعه موردی روستاهای استان اصفهان(. مجموعه مقالات اولین کنفرانس ملی مسکن و توسعه کالبدی روستا، زاهدان، 1 و 1 مهر ماه 1811 ، صص3)
- مظفر ، فرهنگ و همکاران ( 1387 ). ارزیابی اثرات طرح های هادی بر محیط زیست روستاهای ایران. فصلنامه علوم محیطی ، سال پنجم ،شماره سوم.
- پاپلی یزدی و محمد امیر ابراهیمی( 1381 ).نظریه های توسعه روستایی. تهران ، سمت، چاپ اول.
- آسایش ، حسین ( 1383 ). کارگاه برنامه ریزی روستایی.تهران، انتشارات دانشگاه پیام نور چاپ پنجم.
-بنیاد مسکن انقلاب اسلامی 1369 گزارش تهیه و اجرای طرح های هادی روستایی تهران : مدیریت برنامه ریزی طرح های هادی
-بنیاد مسکن انقلاب اسلامی 1389 دستاورد های پزوهش و فناوری بنیاد مسکن انقلاب اسلامی و شرکت های تابعه تهران : اداره کل روابط عمومی بنیاد .
-بهزاد نسبت ، ج . ع 1386 دارمدی بر فرهنگ جامعه توسعه روستایی .تهران : قلمستان هنر
رحیمی وقر .س 1372 برنامه ریزی توسعه اقتصادی تهران : نشر جانزاده .
علیمردانی ، م 1371 ارزیابی طرح های هادی روستایی (پایان نامه کارشناسی ارشد شهرسازی ) تهران ، ایران .
عبدالمجید خان ، ا ،1364، صد سال عمران روستایی –(ا . ا زمانی پور ، مترجم ) مشهد : انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد .
-لنگرودی ، یاری ، حفاظت محیط زیست وبرنامه ریزی توسعه فیزیکی روستا با تاکید بر ارزیابی طرح های روستایی 1389..
اسایش ، حسین 1375 برنامه ریزی در ایران ، تهران : انتشارات دانشگاه پیام نور
پاپلی یزدی ، محمد حسین و ابراهیمی ، محمد امیر 1382 ، نظریه های توسعه روستایی ، انتشارات سمت ، تهران
-مهندسان مشاور دی اچ وی . هلند (1371 رهنمود هایی برای برنامه ریزی مراکز روستایی ، چاپ اول مترجمان سید جواد میر ، ناصر اکتایی و مهدی گنجیان .انتشارات مرکز تحقیقات و بررسی مسائل روستایی ، سلسله انتشارات روستا وتوسعه ، تهران .


- Liu, Y.S. (2007), "Rural transformation development and new countryside construction in eastern coastal area of China", Acta Geographica Sinica, 62, 563- 570.
- hall , peter 1992 , urban and regional planning routledge , London.








شناسنامه نشریه