مرگ زبان های محلی و ضرورت حفظ آنها

نویسنده : محمد آمره
چکیده : تنوع زبان در جهان با توجه به جغرافیا، تاریخ، فرهنگ بسیار گسترده و متنوع است. تخمین زده می شود مردم دنیا به بیش از 7000 زبان صحبت می کنند. 90 درصد این زبان‌ها توسط کمتر از 100 هزار تکلم می‌شود. 150 الی 200 زبان نیز توسط کمتر از یک میلیون نفر مورد استفاده قرار می گیرد و حتی 64 زبان فقط یک گویشور دارد.

تنوع زبان در جهان با توجه به جغرافیا، تاریخ، فرهنگ بسیار گسترده و متنوع است. تخمین زده می شود مردم دنیا به بیش از 7000 زبان صحبت می کنند. 90 درصد این زبان‌ها توسط کمتر از 100 هزار تکلم می‌شود. 150 الی 200 زبان نیز توسط کمتر از یک میلیون نفر مورد استفاده قرار می گیرد و حتی 64 زبان فقط یک گویشور دارد.

زبان‌ها بر اساس تعداد گویشوران خود رده بندی می شوند. به این ترتیب هر چه زبان تعداد گویشوران بیشتری در جهان داشته باشد زایایی بیشتری داشته است از سوی دیگر زبان‌هایی که به هر دلیلی تعداد گویشوران کمی داشته باشند درصد آنتروپی یا میرایی آنها بالا می رود و به مرور زمان با مرگ گویشوران خود زبان نیز می میرد.

بسیاری از زبان های دنیا وجود دارند که از آنها با عنوان زبان مرده یاد می شود. زبان‌هایی مانند سومی، بابلی، هیروگلیف و که زمانی به عنوان زبان یک کشور یا دولت شهر مورد استفاده قرار می‌گرفتند اکنون با عنوان زبان مرده شناخته می‌شدند. یکی از مهمترین دلیل میرایی یا انقراض زبان‌ها عدم توانایی آنها در آموزش نسل جدید است. به بیان دیگر زمانی که یک زبان به هر دلیلی نتواند به نسل جدید منتقل شود، با مرگ گویشوران خود منقرض خواهد شد.

اما یک زبان در صورتی منقرض می شود که سخن‌گویان آن از بین می روند که یا توسط مرگ گویشوران است یا زبان دیگری را جایگزین زبان خود می کنند. در اغلب موارد، یک زبان بزرگتر که توسط یک گروه قوی تر استفاده می شود موجب این انقراض است. به صورتی که زبان اقلیت در زبان قوم غالب حل می شود و گویشوران زبان در حال انقراض زبان قوم برتر را جایگزین زبان خود می کنند. زبان هایی توسط نیروهای خارجی مانند نظامی، انقیاد اقتصادی، مذهبی، فرهنگی و آموزشی و ... تحمیل می شود نیز می تواند باعث این نابودی باشد .

یونسکو زبان در معرض خطر را زبانی می داند که سخنوران صحبت به زبان خود را متوقف کنند و محدوده استفاده آن را کمتر و کمتر کننده به نحوی که ثبت و آموزش آن را رها کرده و انتقال آن به نسل بعدی را انجام ندهند. هیچ عاملی به تنهائی نمی تواند یک زبان را در معرض خطر نابودی قرار دهد. از این رو کارشناسان یونسکو عواملی را برای پویایی زبان مشخص کرده اند که به شرح زیر است:
انتقال بین نسلی زبان
تعداد مطلق سخنرانان
نسبت مناسب سخنرانان در کل جمعیت
تنوع در حوزه استفاده از زبان
پاسخ به حوزه ها و رسانه های جدید
در دسترس بودن مواد برای آموزش زبان و سواد
دولتی و نگرش زبان نهادی و سیاست از جمله وضعیت رسمی و استفاده
نگرش اعضای جامعه نسبت به زبان خود
افزایش مقدار و کیفیت مستندات
اهمیت حفظ یک از این رو مهم است که با حذف یک زبان بخش بزرگی از خاطرات، فرهنگ، فولکلور، تولیدات فرهنگی یک گروه قومی نابود می شود به همن دلیل در جهان و مدیریت یونسکو برنامه های مهمی برای حفظ زبان ها در معرض خطر اجرا می شود.
حفظ زبان های در معرض خطر از ظریق آموزش ادبیات به نسل جدید، حفظ و ثبت فرهنگ نامه آن، و گستردگی حوزه استفاده آن است. اما احیای برخی از این زبان ها بسیار سخت است زیرا که تنها یکنفر به ان تلکم می کند.
گویش های هرزنی و گرینگانی در استان اردبیل، تالشی در استان گیلان، وفسی و آشتیانی در استان مرکزی و تاکستانی در استان قزوین که همگی از گویش های زبان تاتی به شمار می روند، در خطر هستند. همچنین گویشوران لاهیجی، بالاخانی، سوراخانی و... که گویش های تاتی جمهوری آذربایجان محسوب می شوند نیز با چنان سرعتی در حال کاهشند که از دیدگاه زبانشناسی جزو زبان های «در حال انقراض» شمرده می شوند.شماری از گویش های استان سمنان نیز در معرض نابودی است.
همچنین «کمزاری» که یک زبان ایرانی است و گویشوران آن در آنسوی تنگه هرمز و در کشور عمان هستند نیز جزو زبان های در خطر است. راهجردی، دزیدی، نطنزی، گزی، خونسازی، نائینی، دری زرتشتی، سنها، سیوندی، کرشی، لاری و بشکردی، از دیگر زبان های ایرانی در خطر هستند.














تصویر شماره(1):
موقعیت جغرافیایی زبان های در معرض خطر بر روی نقشه

• گویش کرینگانی، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی شمالی، تاتی - وضعیت: تهدید می شود / گویشور: 17.600
• تات های مسلمان، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی شمالی، تاتی - وضعیت: در حال انقراض / گویشور: حدود 5000 (جمهوری آذربایجان)، گویش ها و لهجه ها: لاهیجی، بالاخانی، سوراخانی،…
• تالشی، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی شمالی، تاتی - وضعیت: تهدید می شود / گویشور: 912.000 ،گویش ها و لهجه ها: آسترا، لِری، تالشی شمالی، تالشی مرکزی، ماسالی، تالشی جنوبی، لنکران
• تاکستانی، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی شمالی، تاتی - وضعیت: تهدید می شود / گویشور: 220.000 ،گویش ها و لهجه ها: خلخال، طارم، خرقان (Kharaqan)، رمند (Ramand)، زنجان
• سنگسری، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی شمالی، سمنانی - وضعیت: در خطر / گویشور: 36.000
• سرخه ای، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی شمالی، سمنانی - وضعیت: در خطر / گویشور: 10.000
• سمنانی، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی شمالی، سمنانی - وضعیت: در خطر / گویشور: 60.000
• وفسی (Vafsi)، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی شمالی، تاتی - وضعیت: در خطر / گویشور: 18.000
• خلج، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی شمالی - وضعیت: در خطر / گویشور: 42.100
• آشتیانی، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی شمالی، تاتی - وضعیت: در خطر / گویشور: 21.100 ، گویش ها و لهجه ها: آشتیانی، تفرشی
• سِنایه (سورای)، شاخه: آفریقاسیایی، سامی، آرامی - وضعیت: در حال انقراض / گویشور در ایران: کمتر از 50 نفر (در کل جهان، احتمالا کمتر از 450 نفر)
• هولئولا (Hulaula)، شاخه: آفریقاسیایی، سامی، آرامی، یهودی نوآرامی Trans-Zab Jewish Neo-Aramaic - وضعیت: در خطر / گویشور: کمتر از 9.500 نفر
• نوآرامی آذری یهودی (لشان ددان، لشانان)، شاخه: آریقاسیایی، سامی، نوآرامی - وضعیت: در خطر / گویشور: 4.450 ، گویش ها و لهجه ها: بیروغ، سلماس، نقده، اورمی، شبلق
• دزیدی (Dzidi، یهود-پارسی)، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی - وضعیت: در خطر / گویشور: ؟
• ماندی نو (Neo-Mandaic)، شاخه: آفریقاسیایی، سامی، آرامی، ماندی - وضعیت: در حال انقراض / گویشور: بین 800 تا 1000 ، گویش ها و لهجه ها: اهواز، نوماندی عراقی، شوشتر
• نطنزی، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی شمالی، ایرانی مرکزی - وضعیت: در خطر / گویشور: 7.030
• گزی (Gazi)، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی غربی شمالی، ایرانی مرکزی - وضعیت: در خطر / گویشور: 7.030
• خونساری، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی غربی شمالی، ایرانی مرکزی - وضعیت: در خطر / گویشور: 21.100
• نائینی (بیابانک)، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی غربی شمالی، ایرانی مرکزی - وضعیت: در خطر / گویشور: 7.000 ، گویش ها و لهجه ها: خوری، نائینی، انارک
• دری زرتشتی، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی غربی شمالی، ایرانی مرکزی - وضعیت: در خطر / گویشور: 11.500،
• سنها (Sonha)، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، مرکزی، مستقل بدون طبقه بندی - وضعیت: در خطر / گویشور: 14.700
• سیوندی، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی غربی شمالی، مرکزی - وضعیت: در خطر / گویشور: 7.000
• کوروشی (Koroshi)، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی غربی شمالی، بلوچی - وضعیت: در حال انقراض / گویشور: 180
• لاری، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی غربی جنوبی، فارس - وضعیت: در خطر / گویشور: 80.000 ، گویش ها و لهجه ها: خونج، گِراش، اِوَز، لاری، بستک، بیخا (Bikha)
• بشکردی (Bashkardi)، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی غربی جنوبی - وضعیت: در خطر / گویشور: حدود 7.000 ،گویش ها و لهجه ها: بشکردی شمالی، بشکردی جنوبی
• کمزاری (Komzari)، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی غربی جنوبی - وضعیت: در خطر / گویشور: 1.700 (عمان)
• لواتی (Luwati)، شاخه: هند و آریایی، هند و ایرانی، مستقل بدون طبقه بندی - وضعیت: در خطر / گویشور: 5.000 (عمان)
• بخارایی ، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی غربی جنوبی، پارسی - وضعیت: تهدید می شود / گویشور: 110.000 (ازبکستان)
• یغنابی (Yagnobi)، شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی غربی جنوبی - وضعیت: تهدید می شود / گویشور: 12.000 (شمال شرقی ازبکستان)، گویش ها و لهجه ها: یغنابی شرقی و یغنابی غربی
• یزغلامی (Yazgulomi)، شاخه: هند و آریایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی شرقی، پامیری - وضعیت: در خطر / گویشور: 4.000 (جنوب مرکزی تاجیکستان، هم مرز افغانستان)، گویش ها و لهجه ها: بالایزغلامی، پایین یزغلامی (این گویش، بسیار به گویش شُغنی نزدیک است)
• شغنی (Shughni)، شاخه: هند و آریایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی شرقی، پامیری - وضعیت: تهدید می شود / گویشور: 60.000 (جنوب مرکزی تاجیکستان، هم مرز افغانستان)، گویش ها و لهجه ها: شغنی، روشانی، ساریکولی، خوفی، بَرتَنگی، راشاروی (Roshorvi)
• ساریکولی (سَریکولی)، شاخه: هند و آریایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی شرقی، پامیری - وضعیت: تهدید می شود / گویشور: 16.000 (شرقی ترین مرز چین، هم مرز تاجیکستان)
• ایشکاشیمی، شاخه: هند و آریایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی شرقی، پامیری - وضعیت: در خطر / گویشور: بین 2400 تا 2900 (جنوب تاجیکستان و شمال افغانستان)، گویش ها و لهجه ها: ایشکاشیمی، زیبک، سَنگلچ
• وخی یا واخی، هند و آریایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی شرقی - وضعیت: تهدید می شود / گویشور: 31.670 (شمال شرقی افغانستان)، ( وخی یک زبان ایرانی شرقی است، اما ویژگی های مشترکی هم با زبان های هندی دارد. بسیاری از ویژگی های زبان های باستانی ایران در وخی حفظ شده است. این گویش از گویش های پامیری نیز کاملا متمایز است.)
• منجی (Munji)، شاخه: هند و آریایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی شرقی، پامیری - وضعیت: در خطر / گویشور: 3.770 (شمال شرقی افغانستان)، گویش ها و لهجه ها: منجی شمالی، مرکزی، جنوبی، مامالقا

اینها بخشی از گویش ها و زبان های ایرانی در معرض خطر هستند. تحلیل محتوا نشان می دهد که اکثر این گویش ها به وسیله زبان های قومی دیگر از بین می روند. هر چند که دلایل دیگری از جمله عدم انتقال به نسل جدید، مرگ گویشوران و عدم آموزش ادبیات و ثبت و ضبط لغات باعث مرگ آنها نیز می شود.

مرگ هر زبان مرگ بخش از تمدن و فرهنگ این مرز و بوم است. بنابراین حفظ زبان های در خظر انقراض امری ضرروی به نظر می رسد که باید با تکیه بر شیوه های نوین و استفاده از تجربیات سایر کشورها و به ویژه سازمان یونسکو به عنوان متولی جهانی فرهنگ در این راه پیشقدم شد. برای این کار دو مسر پیش روی ما است ابتدائا باید از نابودی این زبان ها با استفاده از روش هایی مانند آموزش ادبیات، تحقیق، ساخت برنامه های تلویزیونی و... جلوگیری کرد و در مرحله بعد با مستند سازی از این زبان ها با مکتوب ساختن زبان و ضبط فیلم و صوت گویشوران این زبان ها اقدام به حفظ این عنصر فرهنگی در صورت نابودی کامل زبان کوشش کرد.

شناسنامه نشریه