بررسی نقش آموزش تاب آوری بر کیفیت زندگی و کاهش رفتارهای پرخطر دانش آموزان

نویسنده : زهرا حاج زاده غلامی(ورودی ۱۳۹۵ روانشناسی تربیتی)
چکیده : امروزه دانش آموزان به دلیل نقش مهمی که درآینده در اداره ی کشور به عهده خواهند داشت، یکی از قشرهای مهم جامعه به حساب می‌آیند و از سوی دیگر بخشی از دانش آموزان در آینده عهده دار آموزش و پرورش نسل های بعد از خود خواهند بود و از این طریق به طور غیر مستقیم در کمال نسل های بعدی جامعه نیز دخالت دارند (آزاد ، 2003).بنابراین شناخت عواملی که بتواند کیفیت زندگی این قشر را افزایش دهد مهم تلقی شده و باید مورد رسیدگی قرار بگیرد.
یکی از سازه های مهم در حوزه روانشناسی سلامت، تاب آوری است که جایگاه ویژه ای در حوزه های روانشناسی مثبت نگر، روانشناسی خانواده و بهداشت روانی دارد. کانر و دیویدسون (2003) تاب آوری را توانمندی فرد در برقراری تعادل زیستی- روانی در شرایط خطرناک بیان می کنند. آنها تاب آوری را تنها پایداری در برابر شرایط تهدیدکننده قلمداد نمی کنند، بلکه شرکت فعال فرد در محیط را مهم می‌دانند. امروزه تاب آوری در حوزه های بهداشت روانی و روانشناسی تحول، جایگاه ویژه ای برای خود کسب کرده است و بیشتر از
امروزه دانش آموزان به دلیل نقش مهمی که درآینده در اداره ی کشور به عهده خواهند داشت، یکی از قشرهای مهم جامعه به حساب می‌آیند و از سوی دیگر بخشی از دانش آموزان در آینده عهده دار آموزش و پرورش نسل های بعد از خود خواهند بود و از این طریق به طور غیر مستقیم در کمال نسل های بعدی جامعه نیز دخالت دارند (آزاد ، 2003).بنابراین شناخت عواملی که بتواند کیفیت زندگی این قشر را افزایش دهد مهم تلقی شده و باید مورد رسیدگی قرار بگیرد.
یکی از سازه های مهم در حوزه روانشناسی سلامت، تاب آوری است که جایگاه ویژه ای در حوزه های روانشناسی مثبت نگر، روانشناسی خانواده و بهداشت روانی دارد. کانر و دیویدسون (2003) تاب آوری را توانمندی فرد در برقراری تعادل زیستی- روانی در شرایط خطرناک بیان می کنند. آنها تاب آوری را تنها پایداری در برابر شرایط تهدیدکننده قلمداد نمی کنند، بلکه شرکت فعال فرد در محیط را مهم می‌دانند. امروزه تاب آوری در حوزه های بهداشت روانی و روانشناسی تحول، جایگاه ویژه ای برای خود کسب کرده است و بیشتر از دو دهه است که به عنوان یک سازه مهم در تئوری ها و پژوهش های بهزیستی مطرح است ( آبراهام وگریف کارلا ،2008). کامپفر (1996) معتقد است که تاب آوری نقش مهمی در بازگشت به تعادل اولیه یا رسیدن به تعادل سطح بالاتر دارد و از این رو، سازگاری مثبت و موفق را در زندگی فراهم می کند، در عین حال کامپفر به این نکته اشاره می‌نماید که سازگاری مثبت با زندگی، هم می تواند پیامد تاب آوری به شمار رود و هم به عنوان پیشایند، سطح بالاتری از تاب آوری را سبب شود. وی این مسأله را ناشی از پیچیدگی تعریف و نگاه فرایندی به تاب آوری می‌داند. تاب آوری اشاره بر فرایندی پویا دارد که انسانها در زمان مواجهه با شرایط ناگوار یا ضربه های روحی به صورت رفتار انطباقی مثبت از خود نشان می دهند ( لوتار، چیچتی و بیکر ، 2000).
برخی ویژگی‌ها به صورت بالقوه در افراد به ودیعه گذاشته شده است. اما ظهور و اعتلای آنها مستلزم شناخت دقیق تر، پرورش و بکارگیری است. تاب آوری به قابلیت تطابق انسان در مواجهه با بلایا یا فشارهای جانکاه، غلبه یافتن و حتی تقویت شدن بوسیله آن تجارب اطلاق می‌شود. این خصیصه با توانایی درونی شخص و مهارت های اجتماعی و تعامل با محیط حمایت می‌شود، توسعه می‌یابد و به عنوان یک ویژگی مثبت متبلور می‌شود ( دینر، لوکاس، شیمک و هلیول ،2009). از نظر ماسن و کوهورنن (2001) افراد می‌توانند تحت آموزش قرار بگیرند تا ظرفیت تاب آوری خود را به وسیله آموختن برخی مهارتها افزایش دهند و می‌توان عکس العمل افراد در مقابل استرس، رویدادهای ناخوشایند و دشواریها را تغییر داد، به طوری که بتوانند بر مشکلات منفی محیطی غلبه کنند. با توجه به این که تاب آوری به عنوان یک مفهوم دوبعدی یعنی اهمیت ناگواری و سازگاری مثبت در نظر گرفته می‌شود، تاب آوری می تواند بر روی کیفیت زندگی و ابعاد آن تأثیرگذار باشد (لوتار ،2006، به نقل از میکاییلی، مختارپورحبشی، میسمی، 1391). کیفیت زندگی ارزیابی مثبت و منفی فرد از خصوصیات زندگی و نیز میزان رضایت کلی فرد از زندگی خود تعریف شده است (سینتیا، هایندز ،1998).
با توجه به جوان بودن جمعیت ایران، حجم وسیعی از مسائل، دشواریها و چالش های جامعه به مسائل نوجوانان و جوانان اختصاص یافته و مسأله سلامت اجتماعی و روانی آنان، از اولویت های اصلی کشور محسوب می‌شود. در سال های اخیر شیوع رفتارهای پرخطر در بین نوجوانان و جوانان در ایران به یک مسأله اجتماعی تبدیل شده است و نگرانی های عمیقی را در سطوح مختلف مدیریتی، دانشگاهی و عمومی جامعه به وجود آورده است. (محمدی، فراهانی و همکاران، 2006) رفتارهای پرخطر عبارتند از رفتارهایی که اثرات نامطلوبی بر رشد همه جانبه و سلامتی افراد دارد که می‌تواند مانع موفقیت‌ها و رشد گردد، این رفتارها می‌توانند منجر به صدمات فیزیکی شده و یا رفتارهایی که اثرات منفی فزاینده (مانند مصرف سیگار و...) دارند را شامل گردد. رفتارهای پرخطر می تواند با ایجاد وقفه در رشد یا ایجاد مانع برای تجربیات شاخص گروه همسالان، اثرات نامطلوبی روی افراد برجا گذارد (گازمن ،2007).. رایج ترین رفتارهای پرخطر عبارتند از: مصرف سیگار و مشروبات، سوءمصرف مواد، خشونت (حیدری، شوهی زاده، کبیری، فرخ شاد،1390). مطالعات نشان داده اند که اغلب رفتارهای پرخطر از جمله مصرف سیگار، الکل، مواد و رفتارهای جنسی ناایمن در سنین قبل از 18 سالگی آغاز می‌شوند (مرعشیان، 1390). نوجوانانی که رفتارهای پرخطر را انجام می دهند دارای منبع کنترل بیرونی هستند و در مقایسه با نوجوانان عادی، اعتمادبه نفس کمتری دارند. تکانش گری، حالت های افسردگی، توانایی ضعیف در ابراز وجود، اضطراب زیاد و نیاز شدید به تأیید اجتماعی، با رفتارهای پرخطر ارتباط دارد )آقا دلاورپور و همکاران، 1387) این افراد دردلبستگی ناایمن، تصویر مثبت از خود و تصویر منفی از دیگران می سازند؛ چراکه پیشینۀ دلبستگی شان به آنان آموخته است که نباید روی کمک و حمایت دیگران حساب کنند، آ نها تمایلی به نزد یک شدن به دیگران نشان ن می دهند و به طور اجباری، فاصلۀ خود را از آنان حفظ می کنند تا از افکار پریشان کننده در امان باشند)محمدعلی پور و همکاران،1389؛جوادی،زابلی،الله وردی،1394 )

با عنایت به صدمات و خسارات جبران ناپذیری که هریک از رفتارهای پرخطر به دنبال دارند و از آنجایی که اقدامات تغییر رفتار در سطح فردی و اجتماعی طولانی مدت و پرهزینه است، به نظر می‌رسد پیشگیری بهترین رویکرد برای کاهش رفتارهای تهدیدکننده سلامت در سطح جامعه می‌باشد. امروزه یکی از مسائلی که بیش تر به آن توجه می‌شود، انتقال از دیدگاه های خطرنگر به سمت دیدگاه های تاب آوری است، یعنی به جای تکیه بر عوامل خطر و سعی در تدارک اقدامات لازم با زیر نظر گرفتن افرادپرخطر با تکیه بر عوامل تاب آوری بتوان توان مقابله با مشکلات را در جمعیت پرخطر بالا برد (خداجوادی، آقابخشی، رفیعی، عسگری، بیان معیار وزرین، 1390) .
با توجه به اهمیت قشر دانش آموزان و کیفیت زندگی آنها و شیوع رفتارهای پرخطر در میان آنها و صدمات و خسارات جبران ناپذیر رفتارهای پرخطر و بالا بودن هزینه های زمانی و مالی اقدامات تغییر رفتار در سطح فردی و اجتماعی آموزش مولفه های تاب آوری می تواند کیفیت زندگی دانش آموزان را بهبود بخشیده و رفتارهای پرخطر را در میان این قشر کاهش دهد.(شیخ زاده و همکاران،1393)
منابع:
- باریکانی،آمنه 1387، رفتارهای پرخطر در نوجوانان مدارس راهنمایی و دبیرستان های شهر تهران، روانپزشکی و روانشناسی بالینی ایران، شماره 53، 192- 198.
- بشارت، محمدعلی، 1386، تاب آوری، آسیب پذیری و سلامت روانی، مجله علوم روانشناختی، دوره ششم، شماره 24، 373-383.
- بیابانگرد، اسماعیل 1382، روانشناسی نوجوانان. نشر فرهنگ اسلامی، تهران.
- جوادی،بهناز سادات،پریسا،زابلی،الله وردی،نیلوفر،1394،پیش بینی رفتارهای پرخطر براساس تاب آوری و سبک های دلبستگی نوجوانان دختر متوسطه دوم،دوفصلنامه پژوهش های انتظامی-اجتماعی زنان و خانواده،4(1)،101-118.
- حیدری، سوری. شوهی زاده، رضا. فرخ شاد، امین. کبیری، فاطمه1390، رفتارهای پرخطر، مجله بهورز، دوره بیست و دوم، شماره 3، 27-29.
- خداجوادی، رحم. آقابخشی، حبیب. رفیعی،حسن. عسگری، علی. بیان معمار، احمد. عبدی زرین، سهراب. 1390، رابطۀ کارکرد خانواده و تاب آوری در برابر مصرف مواد در دانش آموزان پسر دبیرستانی مدارس پرخطر، فصلنامه علمی- پژوهشی رفاه اجتماعی، سال یازدهم، شماره 41، 421- 444.
- زرین کلک، حمیدرضا. 1389، تأثیر آموزش مؤلفه‌های تاب آوری بر کاهش سطح اعتیادپذیری و تغییر نگرش دانش آموزان مقطع متوسطه ساکن در حومه تهران نسبت به مصرف مواد، مجله اعتیادپژوهی، سال سوم، شماره 11. 115-137.
- سامانی، سیامک. جوکار، بهرام. صحراگرد، نرگس. 1386، تاب آوری سلامت روانی و رضایت مندی از زندگی. مجله روانپزشکی و روانشناسی بالینی ایران، سال سیزدهم شماره 295، 3- 290.
- شیخ زاده،فرشته،ترخان،مرتضی،گلچین،ندا،زارع،حسین،1393،اثربخشی آموزش تاب آوری گروهی بر مولفه های عمومی سلامت عمومی دانشآموزان دختر دبیرستانی،مطالعات روان شناختی،دوره10(4)،54-71.
- محمدی، مسعود 1384، بررسی عوامل مؤثر بر تاب آوری در افراد در معرض خطر سوء مصرف مواد، پایان نامه دکتری، دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی.
- Abraham P, Greeff Karla L.2008. Spirituality as a resiliency quality in Xhosa speaking families in South Africa. Relig Health.47:288-301.
- Azad M. 2003. The survey role of cultural stress on mental health of students. Proceedings Second National Seminar on Mental Health students. TarbiatModares University: 1-4.
- Esfandyari GH. 1999. Survey the stressor factors in kordestan medical sciences university students and it relation with general health. J Tebvatazkiyeh.
- Diener, E., Lucas, R., Schimmack, U.,&Helliwell, J..(2009)Well- being for public policy. Newyork: Oxford University press.
- Gusman, Maria R. 2007. High risk behavior among youth": Neb guide, university or Nebraska.
- Luthar, SS. Cicchetti, D. Becker, B. 2000. The construct of resilience: A critical evaluati and guidelines for future work. Child Development. 71: 543-62.
- Masten AS. 2001. Ordinary magic: Resilience processes in development. J Psychol ; 56(3): 227-238.
- Nasiri M, Mokhtari N, MashofT,et al. 2003. Determinants of quality of life for hemodialysis patientsfrom the perspective of patients and nurses. Quarterly Shakiba; 4 (6-7) : 27-32.

شناسنامه نشریه