نگاهی به برنامه درسی تربیت جنسی در نظام های آموزشی دیگر کشورها

نویسنده : محمد حسین بهرامی
چکیده : توجه به مسائل روز، نیازهای جامعه و افراد، یکی از نکات برجسته و مهم در تدوین برنامه درسی رسمی هر کشوری قلمداد می شود. از این رو برنامه های درسی به خصوص در بخش محتوا همواره در حال تغییر و بروز شدن می باشند. یکی از دغدغه ها، توجه به تربیت جنسی در دانش آموزان است، این بخش از تربیت با توجه به اینکه به فرهنگ و خاستگاه جامعه بر می گردد، در هر کشوری به نحوی تدریس و بیان می شود؛ با توجه به اهمیت دین در این مسئله، این نوشتار کشورهای اسلامی و غیر اسلامی را از هم متمایز کرده است و در پی تبیین برنامه درسی تربیت جنسی آنها و مقایسه بین آنهاست تا بتواند خط و مشی های برنامه درسی مطلوب تربیت جنسی را به تصویر بکشد.
تربیت جنسی در مدارس جوامع اسلامی
1- ترکیه: برنامه تربیت جنسی بصورت آزمایشی از سال 1999 در برخی از مدارس ابتدایی ترکیه اجرا شده است. این برنامه آموزشی حاوی اطلاعات اساسی شامل آناتومی و فیزیولوژی هر دو جنس است و شامل اطلاعاتی در مورد گسترش اندام تناسلی و تولد بچه است که توسط اساتید متخصص بطور جداگانه به دختران و پسران آموزش داده می شود و دانش آموزان مجاز به بحث و بررسی در این زمینه هستند. این برنامه موضوعاتی از قبیل رشد فیزیکی، ابعاد فیزیکی گسترش بلوغ، دستگاه تناسلی مرد و زن در بزرگسالی، مسائل جنسی، هویت جنسی و جلوگیری از بارداری و بیماری های مقاربتی را تحت پوشش قرار می دهد. تلاش هایی برای تلفیق آموزش جنسی بطور رسمی در برنامه درسی مدارس در سال 2003 بطور آزمایشی در چند مدرسه انجام گرفته است. در تحقیقی در این کشور که از دانش آموزان بین 12 تا 15 سال صورت گرفته است آنان درخواست کرده اند که تربیت جنسی در برنامه های درسی گنجانده شود.
2- لبنان : مساله تربیت جنسی به شکل رسمی نخستین بار در لبنان طی فرایند اهتمام عام جامعه به پیشگیری از ابتلای به ایدز مطرح گردید، لیکن قبل از آن نیز تلاش های غیر رسمی برای پرداختن به تربیت جنسی در مدارس مطرح بوده است، به عنوان مثال می توان به "جمعیت تنظیم خانواده" به منظور روشنگری و آگاه سازی جوانان و زنان به مسائل جنسی در سراسر لبنان اشاره کرد. این پدیده در سی سال اخیر با نام های گوناگونی از جمله آگاه سازی خانوادگی، تربیت جمعیتی، بهداشت تولید مثل، بهداشت جنسی و غیره نامیده شده است. قرار دادن خانواده به عنوان مرجع اصلی آگاه سازی نسبت به امور جنسی؛ قرار دادن خانواده به عنوان پشتیبان نخست و عملی در مقابله با گسترش ایدز؛ تاکید به اهمیت به تاخیر انداختن روابط جنسی به پس از ازدواج؛ ذکر سقط جنین به عنوان ابزاری اضطراری برای جلوگیری از بارداری در چارچوب قوانین کشور؛ در پرتو بخش فوق، مضمون درس زیست شناسی سال سوم راهنمایی که سن دانش آموزان آن بین 12 و 14 است یعنی در سن بلوغ و اغاز نوجوانی قرار دارند و تحت عنوان "تولید مثل نزد انسان ها" و مباحث مربوط به آن تدوین گردید. این بحث شامل بلوغ و مظاهر فیزیولوژیک و تشریحی آن و همچنین شرح مختصری از اعضای تناسلی دو جنس، دوران قائدگی و اشاره های صریح به راه های پیشگیری از این بیماری ها صورت گرفته است.
3- مالزی: سیاست حکومتی مشخصی برای سلامت و روابط جنسی در مالزی وجود ندارد اما یک برنامه هایی برای مدارس سرتاسر کشور وجود دارد که به آن برنامه آموزش سلامت خانواده می گویند که در مورد آن توضیح داده می شود. انجمن ایدز مالزی که یک سازمان غیر دولتی است؛ مالزی برنامه ای در مورد بیماری ایدز تهیه کرده است که موضوعاتی درباره ایدز است و بخشی از آن مربوط به آموزش در مدرسه می شود. در ماده پنجم اساسنامه برنامه آموزش و سلامت خانواده در مورد حقوق و مسئولیت ها و رابطه آن با آموزش به نکات زیر اشاره شده است: مبتلایان به ایدز باید دسترسی برابر با سازمان ها و نهادهای آموزشی داشته باشند. قوانین و سیاست ها نباید مانع گسترش آموزش درباره ایدز شود. مواد آموزشی باید اصول و ارزش های دینی را در برنامه ترکیب کند تا رفتار مسؤلانه تضمین شود. برنامه ایدز در مالزی فقط در سازمان های غیر دولتی تاثیر دارد.
4- بحرین : دراین کشور یک برنامه درسی تربیت جنسی وجود دارد که شامل یک کتاب مشترک برای آموزش دختران و پسران است، که در مدارس متوسطه تدریس می شود ولی تمایل ندارند روی این درس و کتاب نام آموزش جنسی را بگذارند، این برنامه درسی شمه ای از آناتومی انسان و فیزیولژی را برای بچه های 10 تا 12 ساله البته با توجه به سن ورودشان به مدرسه تشریح می کند. در این درس چیزهایی در مورد تخمدان، قائدگی و... گفته می شود، تنظیم خانواده نیز اخیراً به این درس افزوده شده است اما هیچ بحثی از تجربیات شخصی در زمینه جنسی در کلاس گفته نمی شود چون حرام است
تربیت جنسی در مدارس کشورهای غربی
1- کانادا: در تمام ایالت ها و مدارس کانادا، برنامه درسی تربیت جنسی وجود دارد که محتوا و میزان آن حتی در مناطق مختلف یک بخش هم متنوع و متفاوت است، اما دولت فدرال هم برای کمک به این برنامه، در تمام مدارس برنامه ها و آموزش بهداشتی و جنسی، برای تمام سنین دارد و نهادهایی مانند سازمان ارتقای بهداشت جنسی، سازمان جلوگیری از بیماری های مقاربتی و کنترل آن، سازمان بهداشت ملی، سازمان تحقیق و گسترش برنامه ریزی و تعدادی سازمان دیگر از محققان و سازمان های آموزشی در برنامه های آموزشی و خدمات حمایت می کنند. آنچه در آموزش های جنسی مدرسه مورد مخالفت و باعث کشمکش شده است این است که مدارس بر روی ارزش های خاصی همچون درستی مواردی مثل همجنس بازی، همجنس گرایی و سقط جنین کنار آیند و آنها را بپذیرند. اما در مجموع برنامه درسی اکثر مدارس مبتنی بر اصول و فلسفه راه گشایی است که بر آگاهی های شخصی و پیشرفت فردی، الزامات اجتماعی، ارزشهای فردی و دوری از مشکلات و در مرتبه پایین تر بر روی ارضای جنسی تکیه می کند.
2-هلند: در نظام آموزشی هلند، اهداف و موضوعات آموزش جنسی بخشی از اهداف اصلی در دروس زیست شناسی، اقتصاد خانگی و تربیت بدنی می باشد که در برنامه درسی سال 1993 معرفی شدند. اهداف اصلی متعددی در ارتباط با پیشرفت جنسی و آموزش جنسی دانش آموزان برای هر یک از متون برنامه ریزی شدند. آموزش جنسی به حوزه "انسان و طبیعت" منتقل شد که عناصری از زیست شناسی، فیزیک، شیمی و اقتصاد خانگی را در بر دارد.
3- آمریکا: آموزش جنسی درآمریکا باتوجه به نظام غیر متمرکز آن در ایالت های مختلف تفاوت های دیده می شود. در برخی ایالت ها توجه بیشتری به امر آموزش جنسی شده است و در برخی دیگر بحث آموزش جنسی کم رنگ تر است. در آمریکا، تحولات سیاسی، اجتماعی که در دهه 1960 وقوع پیوست و منجر به جنبش اصلاح تعلیم و تربیت گردید. از جمله در محتوای برنامه های درسی تحول اساسی صورت گرفت، یکی از تغییرات توجه به روش های برنامه ریزی خانواده معطوف گردید. در مجموع می توان گفت در هر مدرسه آمریکایی چه عمومی و چه خصوصی آموزش جنسی به صورت قسمتی از برنامه درسی دانش آموز وجود دارد. از معلمان خواسته می شود تا در تدریس فنون عملیات جنسی در کلاس بپردازند، بدون آنکه به دانش آموزان مطلبی در مورد ارزش های اخلاقی آموزش دهند بعد از تشریح آناتومی بدن زن و مرد وظیفه مدرسان مدارس این است که دانش آموزان را از انواع بیمار یهای مقاربتی و نیز از خطر حاملگی زود هنگام مطلع سازند
4- استرالیا: در این کشور هر منطقه و ناحیه برنامه جنسی خاص خود را دارد که توسط معلمان و مربیان با تجربه و برنامه های سن مدار برای هر دو مقطع دبستان و راهنمایی ارائه می شود و بی شک عملی کردن این برنامه ها تنوع زیادی دارد. این برنامه آموزشی در دسترس هر دو نوع مدارس یعنی مدارس دولتی و خصوصی قرار دارد ولی هیچ بچه ای در استرالیا نیست که برنامه تربیت جنسی نظام مند و مداوم او تضمین شده باشد و هنوز هیچ مرکز مسئولی وجود ندارد که تربیت جنسی را به عنوان یک واحد و موضوع درسی مستقل تدوین کرده باشد، مربیان و والدین مختارند درباره محتوا و روش تربیت جنسی تصمیم گیری کنند، امروزه والدین بیشتر تمایل دارند تا اطلاعات جنسی بیشتری در اختیار فرزندانشان قرار دهند اطلاعاتی که به خودشان داده نمی شد.
5- ایسلند: برای اولین بار در سال 1991 برنامه تربیت جنسی مستقل برای مقاطع تحصیلی 8 تا 10سال ارائه شده این برنامه که "امور جنسی انسان، ارزش ها و انتخاب ها" نام دارد یک برنامه تربیت جنسی متعلق به ایالت مینوسوتای آمریکا است. بخشی که از این برنامه گرفته شده است بر پایه یک طرح آزمایشی است، این برنامه تربیت جنسی شامل 15 برنامه به همراه درس هایی در مورد حقایق بیولوژی امور جنسی است. بعلاوه در مورد احساسات و ارتباطات درون فردی نیز مواردی را بیان می کند. این برنامه بر روی هویت، احساسات، چگونگی تصمیم گیری و دانستن اینکه در مواقعی که باید در امور جنسی تصمیم گیری کنیم، چه کاری انجام دهیم تاکیدی ندارد. همچنین یک نوار ویدئویی 120 دقیقه ای دارد که شامل بخش های کوتاهی از جلسات آموزش جنسی خاص و به منظور تسهیل روند تصمیم گیری گروهی است، یک کتاب و برنامه و برنامه درسی هم برای والدین در نظر گرفته شده است. معلمان و مربیان سه جلسه ملاقات با والدین در مورد این برنامه دارند بسیاری از اهداف منظور شده با همکاری والدین یا دیگر افراد با دانش آموزان کامل می شود. با این وجود برنامه آموزشی جامعی برای دانش آموزان زیر 13 سال و بالای 16 سال طراحی نشده است و برای ساله ای اولیه دانشگاه هم برنامه جنسی اجباری وجود ندارد.
جمع بندی
با توجه به مواردی که مطرح شد، در ابتدا مهم ترین نتیجه ای که می توان گرفت این است که در اکثر کشورها ( چه کشور های اسلامی و چه غربی) برنامه تربیت جنسی سابقه ای بیش از یک یا دو دهه دارد، این در حالی است که در کشور ایران برنامه مدونی در خصوص تربیت جنسی وجود ندارد و جزو برنامه مغفول محسوب می گردد. در حالی که خطرات جبران ناپذیری از جمله سو استفاده جنسی از کودکان و دانش آموزان، بازی های جنسی و آگاهی های نادرست از طرق گروه همسالان در مدارس تبدیل به یک بحران شده است و این ضرورت و نیاز یک برنامه درسی موضوعی در خصوص تربیت جنسی را یادآور می شود. در جوامع اسلامی، تربیت جنسی رنگ بوی آگاهی و پیشگیری از آسیب های جنسی نظیر ایدز را دارا است که معمولا به صورت فوق برنامه در مدارس اجرا می شود، اما در جوامع غربی، تربیت جنسی، به شکل آموزش جنسی تبدیل شده است که ضمن تشریح
آناتومی بدن انسان، مواردی همچون همجنس گرایی و سقط جنین نیز مطرح می گردد.
در این میان آنچه برای یک برنامه تربیت جنسی مطلوب یک ضرورت تلقی می شود، همراهی نهاد های رسمی همچون مدرسه و نهاد های غیر رسمی به خصوص خانواده و والدین است. همچنین، تربیت جنسی مبتنی بر رشد و نیاز دانش آموزان در مقاطع و سنین مختلف به صورت غیر مستقیم در محتوای کتاب های درسی و به صورت فوق برنامه در دبیرستان و به صورت برنامه مدون و رسمی در آموزش عالی مطرح گردد.
منابع:

Francoeur and Noonan, Robert. T and Raymond. J (2004), The Continuum complete international encyclopedia of sexuality; introduction by Ira L. reiss . New York ; London Gougeon , N , A (2009) . Sexuality education.

Timmerman, G (2009). Teaching skills and personal characteristics of sex education teachers . Teaching and Teacher Education 25, 500–506

Brotman J S, Mensah F M, Lesko N.( 2010). Exploring Identities to Deepen Understanding of Urban High School Students’ Sexual Health Decision-Making . Journal of Research in science teaching , vol 47, no. 6, PP. 742–762.

شناسنامه نشریه