تحلیل و بررسی الگوهای نوین معماری مساجد در کشورهای اسلامی

نویسنده : یاسمین سادات میری حکیم آباد(ورودی ۱۳۹۳ مهندسی معماری),سیدمحمدرضا کیش بافان(ورودی ۱۳۹۴ مهندسی معماری)
چکیده : یکی از مهم ترین گونه های معماری در طول تاریخ، معماری مذهبی بوده است، به گونه ای که بخش مهمی از آثار ماندگار معماری جهان را فضاهای آرامگاهی و عبادتگاهی تشکیل می دهد. معماری مساجد به عنوان فضاهای عبادتگاهی مخصوص دین اسلام، مهم ترین نمود معماری اسلامی محسوب می شود که در پهنه گسترده جغرافیای سرزمین های اسلامی از تنوع و گونه گونی خاصی از نظر نحوه طراحی و چگونگی برخورد با اقلیم خاص آن مناطق برخوردار است. بعنوان مثال در معماری ایرانی نیز که بخش عمده ای از تاریخ آن را دوران پس از اسلام تشکیل می دهد، نمونه ها و گونه های متنوعی از مساجد در دوره های مختلف تاریخی و نیز در مناطق مختلف اقلیمی- جغرافیایی قابل مشاهده و بررسی است. از زمان پیدایش اسلام تا چند قرن پیش، تغییرات مختلفی در الگوی طراحی مسجد ایجاد شده و نهایتاً در دوره صفوی الگوی چهار ایوانی ابداع شده است که تکامل الگوهای پیشین محسوب می شود. اما در عصر حاضر با توجه به تحولات بنیادین نظری و تکنولوژیکی ایجاد شده در حوزه معماری، طراحی مسجد چنان که
یکی از مهم ترین گونه های معماری در طول تاریخ، معماری مذهبی بوده است، به گونه ای که بخش مهمی از آثار ماندگار معماری جهان را فضاهای آرامگاهی و عبادتگاهی تشکیل می دهد. معماری مساجد به عنوان فضاهای عبادتگاهی مخصوص دین اسلام، مهم ترین نمود معماری اسلامی محسوب می شود که در پهنه گسترده جغرافیای سرزمین های اسلامی از تنوع و گونه گونی خاصی از نظر نحوه طراحی و چگونگی برخورد با اقلیم خاص آن مناطق برخوردار است. بعنوان مثال در معماری ایرانی نیز که بخش عمده ای از تاریخ آن را دوران پس از اسلام تشکیل می دهد، نمونه ها و گونه های متنوعی از مساجد در دوره های مختلف تاریخی و نیز در مناطق مختلف اقلیمی- جغرافیایی قابل مشاهده و بررسی است. از زمان پیدایش اسلام تا چند قرن پیش، تغییرات مختلفی در الگوی طراحی مسجد ایجاد شده و نهایتاً در دوره صفوی الگوی چهار ایوانی ابداع شده است که تکامل الگوهای پیشین محسوب می شود. اما در عصر حاضر با توجه به تحولات بنیادین نظری و تکنولوژیکی ایجاد شده در حوزه معماری، طراحی مسجد چنان که باید و شاید نتوانسته است به الگوهای موفق و همگام با تحولات زمانه دست یابد که این امر به خوبی در ایران و اغلب کشورهای اسلامی مشهود است (ایرجی، 121:1388).
تفکر و ذهنیت عالی که امروزه از مسجد در فضای فکری جامعه وجود دارد، لزوماً بنایی با گنبد و طاق و منار می باشد. این تصویر ذهنی به یکباره و در شرایط حاضر ایجاد نشده است، بلکه طی قرن ها در ذهن مردم شکل گرفته و به آسانی نمی توان آن را تغییر داد و یا از بین برد. طراحی مسجد در دوره معاصر نیازمند خلاقیت و اندیشه های جدیدی است که بتواند فرم های جدید معماری امروز را به نوعی با ارزش های فکری و نمادین موجود در جامعه تطابق دهد و الگو یا الگوهای جدید و نسبتاً پایداری از طراحی مسجد را به جامعه عرضه کند (بانج فروزش، 1:1396).
اولین مسجد در جهان اسلام توسط پیامبر در مدینه با الگویی شبستانی و استفاده از تنه و شاخه های نخل، طرح ریزی و با کمک صحابه ساخته شد. از آنجا که هر مکان در هر زمان یا هر دین و آئینی برای نیایشگاه به طور اعم برگزیده شده بود، با بروز تغییر در آن فرهنگ، دین و آئین، با پذیرش تغییراتی متناسب با آئین جدید دگرگونی هایی را پذیرا شده و به ادامه حیات مادی و معنوی، اعتبار و تقدس خود را حفظ کرده است. در سده های نخست هجری، الگوهای معماری قبل از اسلام از سوی معماران مسلمان مورد کنکاش قرار گرفت و چنانچه همسو با هویت محیطی، انگاره ها و هویت مذهبی آن سرزمین بود، در هر دوره تاریخی بسته به شرایط زمانی و مکانی مورد استفاده و بازآفرینی قرار گرفت. این کالبد و محتوای مسجد به عنوان نیایشگاه مسلمانان از نمونه های نخستین تا کنون از تحول و پویایی خاصی برخوردار بوده است. نمونه های نخستین مسجد با الگوی مسجد مدینه یا تغییر شکل آتشکده ها شکل گرفتند و به تدریج تکامل ساختار کالبدی مساجد متأثر از الگوی حیاط مرکزی، به شکل چهار ایوانی نمود یافت (پورجعفر؛ مهدوی نژاد و فلاح، 2:1393).

در دوران معاصر، نگاه معماری مدرن و در امتداد آن معماران آکادمیک نسل جدید بر روی طراحی بناهای جدید، از جمله مساجد، تأثیرهای فراوانی داشته است. یکی از مهم ترین این تأثیرات تغییرات شکلی و فضایی مساجد در دوران معاصر است به نحوی که امروزه مساجد نوگرا به عنوان خوانش جدیدی از مسجد در فضای معماری و جامعه مطرح شده اند. در این میان تنوع گونه ها و الگوهای ایده پردازانه در طراحی بسیار زیاد هستند و بر خلاف گذشته که سنت های خاصی در هر دوره بر ساخت مسجد حاکم بود؛ نمی توان مساجد را واجد هیچ خصوصیت شکلی مشخصی دانست (مهدوی نژاد؛ مشایخی و بهرامی، 3:1393).
ذکر این نکته نیز ضروری است که با توجه به اینکه عصر حاضر عصر کثرت اندیشه ها و نظریه هاست، دیگر نمی توان در دوره معاصر یک الگوی ثابت برای معماری مسجد متصور شد، بلکه به تعداد طراحان و معماران موجود، الگوهای مختلف و متنوعی برای طراحی مسجد وجود خواهد داشت. آنچه در این میان از اهمیت خاصی برخوردار است، ارائه نمونه های موفق از معماری مسجد در دوره کنونی می باشد، بطوری که این نمونه ها با ارزش ها و نمادهای ذهنی مردم سازگار بوده و در فضای فکری جامعه از مقبولیت برخوردار باشند. معماران معاصر ایران رویه های مختلفی را در طراحی مسجد اتخاذ کرده است (Ahin, 2012:96).
اکنون نیز در این برهه از زمان، در طراحی مساجد می توان از دو منظر به گذشته نگاه کرد و از آن بهره جست:
1. برداشت فرمی یا شکلی
۲. برداشت محتوایی یا مفهومی
برداشت فرمی، بازنمایی نظیر به نظیر عناصر و الگوهای طراحی معماری گذشته در معماری امروز، یعنی استفاده از قوس ها، طاق ها، گنبد، مناره یا الگوهای مختلف بصورت تقلیدی است. در مقابل، برداشت محتوایی توجه به مفاهیم بنیادین معماری اسلامی همچون ریتم، تکرار، هندسه، تقارن و سلسله مراتب و پیاده نمودن این مفاهیم در قالب فرم های معماری امروز می باشد.
به نظر می رسد، در عصر کنونی برداشت محتوایی بسیار مناسب تر و با ارزش تر از برداشت فرمی باشد، چرا که فرم های معماری سنتی در طول سالیان دراز ثابت نمانده اند و در هر دوره فرم های جدید تجربه شده و جایگزین فرم های قبلی گشته اند، به گونه ای که معماران ایرانی از زمان پذیرش اسلام تا دوره صفویه و حتی قاجار در پی تجربه طرح ها و الگوهای مختلف مسجد بوده اند تا اینکه تقریباً در دوره صفویه به الگوی واحد چهار ایوانی دست یافته اند و از آن زمان تاکنون تغییر عمده ای در الگوی مسجدسازی روی نداده است. بنابراین معماری گذشته ما که بدان افتخار می کنیم، هیچ ابایی از تجربه فرم ها و الگوهای جدید در قالب مفاهیم مشخص نداشته است. اکنون نیز روحیه تنوع طلبی و خلاقیت بشر، تحولات زمانه و پیشرفت تکنولوژی، بیان نوینی از فرم در معماری مسجد می طلبد. برای رسیدن به این بیان نوین، بسته به دیدگاه ها و نگرش های متنوع طراحان، استراتژی های مختلفی می توان در طراحی در نظر گرفت که این موضوع خود نیازمند بحث جداگانه ای است (بانج فروزش، 2:1396).

بر اساس بررسی منابع و مآخذ موجود و با توجه به سخنان زمرشیدی در کتاب "مساجد در معماری ایران" مهم ترین عناصر و شاخصه های معماری مساجد که در کالبد و حس معنوی بنا تأثیرگذار بوده اند؛ به شرح زیر عنوان می شود:
ﻣﯿﺎﻧﺴﺮا (ﺣﯿﺎط): ﯾﮑﯽ از وﯾﮋﮔﯽ ﻫﺎی ﻣﻌﻤﺎری اﺳﻼﻣﯽ اﺳﺖ. ﻣﺴﺎﺟﺪ و ﻣﺪارس و ﮐﺎرواﻧﺴﺮاﻫﺎ ﻋﻤﺪتاً دارای ﺻﺤﻦ ﯾﺎ ﺣﯿﺎط ﻣﺮﮐﺰی ﻫﺴﺘﻨﺪ. میانسرا در دوره ی اﺳﻼﻣﯽ دو ﻧﻘﺶ ﻣﻬﻢ داﺷﺖ: اول اﯾﻦ ﮐﻪ ﻧﯿﺎز ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را ﺑﻪ وﺿﻮﺧﺎﻧﻪ و ﻣﺤﻞ تطهیر در ﻣﺴﺎﺟﺪ ﺗأﻣﯿﻦ ﻣﯽ ﮐﺮد. دوم اﯾﻦ ﮐﻪ ﺑﺎ ﮐﺎﻧﻮن ﻗﺮاردادن ﻓﻀﺎی داﺧﻠﯽ، ﺑﻨﺎ را از ﺳﺮ و ﺻﺪا و فعالیت زﻧﺪﮔﯽ روزﻣﺮه و ﻋﺎدی ﺟﺪا ﻣﯽﮐﺮد.
رواق: ﻓﻀﺎﻫﺎی ﺳﺮﭘﻮﺷﯿﺪه ﮐﻪ در ﻃﺮﻓﯿﻦ ﺻﺤﻦ ﯾﺎ ﻣﯿﺎﻧﺴﺮای ﻣﺴﺎﺟﺪ ﻗﺮار ﻣﯽ ﮔﯿﺮد. دﻫﺎﻧﻪ ی اﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻓﻀﺎﻫﺎ رو ﺑﻪ ﺻﺤﻦ اﺳﺖ و در ورودی، ﻣﺴﺠﺪ را ﺑﻪ ﺷﺒﺴﺘﺎن ﯾﺎ ﮔﻨﺒﺪﺧﺎﻧﻪ ﻣﺘﺼﻞ می ﺳﺎزد.
ﮔﻨﺒﺪ: ﭘﻮﺷﺶ ﮔﻨﺒﺪی در ﻣﻌﻤﺎری اﺳﻼﻣﯽ وﯾﮋﮔﯽ ﻫﺎی ﻣﺘﻌﺪدی دارد و ﺑﯿﺶ از ﻫﺮﻧﻮع پوششی ﮐﺎربرد داﺷﺘﻪ اﺳﺖ.
ﻣﻨﺎره: ﻣﻨﺎره ﯾﺎ ﻣﻨﺎر ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎی ﺟﺎی ﻧﻮر اﺳﺖ و ﺑﻪ ﺑﻨﺎﯾﯽ ﺑﻠﻨﺪ اﻃﻼق ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﻋﻤﻮﻣﺎً ﮐﻨﺎر ﺑﻨﺎﻫﺎی ﻣﺬﻫﺒﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺴﺎﺟﺪ ساخته می شده اند (کیانی، 46:1385).
ورودی: در ﻣﻌﻤﺎری اﯾﺮاﻧﯽ، ﺳﺮدر ورودی و ﮔﻠﺪﺳﺘﻪﻫﺎ ﯾﮑﯽ از اﺟﺰای ﺑﺼﺮی ﺷﺎﺧﺺ و ﻻﯾﻨﻔﮏ ﺑﻮده اﻧﺪ. در اﯾﻦ ﺑﻨﺎﻫﺎ ﺳﻌﯽ ﺑﺮ اﯾﻦ ﺑﻮده ﮐﻪ ﻣﮑﺎن ﺳﺮدر ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دسترسی های اﻃﺮاف ﺟﻠﻮه ﭼﺸﻢ ﮔﯿﺮی داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ. ﻋﻘﺐ رفتگی درﮔﺎهﻫﺎی ﻣﺴﺎﺟﺪ، اﻓﺮاد را ﺑﻪ درون ﻓﺮا ﻣﯽﺧﻮاﻧﻨﺪ و از آﻧﻬﺎ اﺳﺘﻘﺒﺎل ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ (حکیم، 14:1390).
رﻧﮓ: ﻣﻌﻤﺎر ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻣﻌﻨﺎی ﺑﺼﺮی رﻧﮓ را ﭘﯿﺶ ﭼﺸﻢ دارد اﻣﺎ مفاهیم دیگری را در ﭘﺲ رﻧﮓ و رﻧﮓ گذاری ﻣﯽ ﺟﻮﯾﺪ. ﻣﻌﻤﺎر ﻣﺴﻠﻤﺎن وﺣﺪت ﮐﺎﻣﻞ ﻓﻀﺎ را ﺑﺎ رﻧﮓ های ﻣﺘﻀﺎدی ﮐﻪ ﮐﻨﺎر ﻫﻢ ﻗﺮار می دﻫﺪ، ﭘﺪﯾﺪ ﻣﯽ آورد و اﯾﻦ ﻧﻮع ﮐﺎر ﮐﺮدن ﺑﺎ رﻧﮓ را از ﺟﻬﺎن بینی ﺧﻮد ﻣﯽ ﮔﯿﺮد. ﭘﻮرﻓﺴﻮر ﭘﻮپ ﻧﻈﺮش را درﺑﺎره رﻧﮓ چنین ﺑﯿﺎن ﻣﯽ ﮐﻨﺪ: در اکثر دوره ﻫﺎی اﺳﻼﻣﯽ رﻧﮓ ﻫﺎی زﻧﺪه و ﻣﺘﻨﻮع ﺑﻪ آن اﻧﺪازه از ﺷﺪت و هماهنگی رﺳﯿﺪ ﮐﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﻣﺎﻧﻨﺪ آن دﯾﺪه ﻧﺸﺪه اﺳﺖ. اﯾﻦ واﺑﺴﺘﮕﯽ ﺷﺪﯾﺪ به رﻧﮓ ﻫﺎ را دورﻧﻤﺎ و ﻣﻨﻈﺮه اﻃﺮاف اﻗﺘﻀﺎ می ﮐﻨﺪ (ایمنی، 46:1389).
ﻧﻮر: ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﺷﯿﺸﻪ در ﻧﻤﺎی ﻣﺴﺎﺟﺪ ﻧﻮر و روﺷﻨﺎﯾﯽ وارد ﻣﺴﺠﺪ ﺷﺪه و ﺑﻪ ﻓﻀﺎ ﻣﻌﻨﻮﯾﺖ ﻣﯽ ﺑﺨﺸﺪ.
جهت مندی ﺑﻨﺎ: ﮐﻞ ﺑﻨﺎی ﻣﺴﺠﺪ ﺟﻬﺖ ﻣﻨﺪ و رو ﺑﻪ ﻗﺒﻠﻪ اﺳﺖ. ﭼﺮﺧﺶ ﻣﺴﺎﺟﺪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ راﺳﺘﻪ ﻫﺎی ﻣﺠﺎور برخاسته از همین احترام است.

پس از شناخت الگوها و شاخصه های اصلی مساجد، به بررسی و تحلیل این شاخصه ها در کالبد و ساختار 10 مسجد مطرح در کشورهای اسلامی پرداختیم. این مساجد همگی برگزیده و کاندیدای بردن جایزه از مسابقات تراز اول معماری دنیا نظیر مسابقات آقاخان، ریبا، A+ award، RTFSA و ... بوده و موقعیت جغرافیایی تمامی آن ها در کشورها و شهرهای اسلامی بوده است.
بنابر آنچه تا کنون عنوان شد و براساس آنچه از بررسی و تحلیل نمونه ها بدست می آید به این نتیجه می رسیم که حذف برخی عناصر و شاخصه ها از معماری مسجد بطور کامل امکان پذیر نیست و مفاهیم و معانی ای که در این عناصر نهفته اند آنچنان عمیق و مهم هستند که گرچه ممکن است در شکل و فرم آن ها تغییراتی ایجاد شود و به اشکال انتزاعی تبدیل گردد، اما بطور کلی مانع جایگزینی و حذف آن ها از بنای مساجد می شوند.
از مسجد پیامبر (ص)، اولین مسجد اسلام تا کنون، چهارده سده گذشته است و تاریخ پیدایش مسجد به اندازه ی قدمت اسلام سابقه دارد. در طول تاریخ، مساجد از یک بنای ساده و کوچک به بناهایی وسیع، مرتفع و با عظمت تبدیل گشتند. در طول زمان و در موقعیت های جغرافیایی گوناگون، هرچند معماری مساجد آنچنان از عناصر و شاخصه های کالبدی اصلی خود نظیر گنبد و مناره دور نشده؛ اما فرم ها و اشکال مختلفی را به خود گرفته اند.
نکته مهمی که در معماری اماکن مذهبی باید در نظر داشت، این است که در این نوع معماری نباید اسیر فرم ها شویم، چرا که در روند تحول تاریخی این معماری محتوا یا مفهوم همیشه پررنگ تر از فرم بوده و امروزه نیز بایستی مفاهیم طراحی مسجد بیشتر از شکل یا فرم آن مورد توجه قرار گیرد. توجه به الگوهای طراحی و مفاهیم نهفته آن ها در طراحی مسجد، می تواند ما را در آفرینش فرم های متنوع و جدید یاری رساند، بدون این که متوسل به بازنمایی فرم های سنتی شویم. البته باید به این نکته توجه کرد که تغییر شکل و فرم معماری مساجد نباید به گونه ای باشد که تکامل و پویایی این بناها را دچار رکود و اغتشاش کرده تا آنجا که غالب مردم قادر به خوانش و قرائت زبان معماری آن نباشند. در حقیقت عناصر و فرم های موجود دارای ریشه ای عمیق در سنت های ماست و از هزار سال پیش در معماری مساجد حرف اول را عنوان کرده اند؛ و تغییرات سال های اخیر که شاید به حدود یکصد سال قبل برمی گردد، قادر نخواهند بود با این سرعت کلیت معماری مساجد ما را خدشه دار کنند، اما چنانچه بدون بررسی و مطالعه، روند ساخت و ساز مساجد ادامه داشته باشد و مساجد سنتی به آرامی از میدان خارج شوند، گذشت زمان، فقدان معماری اصیل این نوع ساختمان ها را به جامعه و معماری تحمیل خواهد کرد.
فهرست منابع:
* بانج فروزش، فرناز. 1396، الگوهای طراحی مساجد معاصر (نمونه مورد مطالعه مسجد دانشگاه تهران). چهارمین کنفرانس بین المللی عمران، معماری و توسعه اقتصاد شهری. شیراز.
* پورجعفر، محمدرضا؛ مهدوی نژاد، محمدجواد؛ فلاح، حسین. 1393. بازشناسی مبانی طراحی مسجد در معماری معاصر ایران. همایش ملی معماری، عمران و توسعه نوین شهری، تبریز.
* مهدوی نژاد، محمدجواد؛ مشایخی، محمد؛ بهرامی، منیره. 1393. الگوهای طراحی مساجد در معماری معاصر. فصلنامه پژوهش های معماری اسلامی 2(5): 3-17.
* زمرشیدی، حسین. 1374. مسجد در معماری ایران. تهران. کیهان.
* حکیم، نگار. 1390. معماری مساجد از قرن هفتم تا امروز. دو ماهنامه معمار 13(71): 10-19.
* Ahin, Tahereh. 2012. The State Structure of the Islamic Republic of Iran. Amme Idaresi (43): 93-117

شناسنامه نشریه