از قاهره تا تهران

نویسنده : شهرزادسادات علوی زاده(ورودی ۱۳۹۳ مهندسی معماری),سیما مهاجرنسب(ورودی ۱۳۹۲ مهندسی معماری)
چکیده : انسان ها بدون شک موجوداتی اجتماعی هستند و این ویژگی برای بقای آن ها امری ضروری است. با توجه به این که فرهنگ مردم ارتباط مستقیم با شکل گیری فضاهای شهری آن ها و میزان فعالیت آن ها دارد، می توان تعاملات اجتماعی را به عنوان یک مفهوم اساسی در ابعاد فرهنگی اجتماعی و فرم فیزیکی شهرها مورد بررسی قرار داد.
انسان ها بدون شک موجوداتی اجتماعی هستند و این ویژگی برای بقای آن ها امری ضروری است. با توجه به این که فرهنگ مردم ارتباط مستقیم با شکل گیری فضاهای شهری آن ها و میزان فعالیت آن ها دارد، می توان تعاملات اجتماعی را به عنوان یک مفهوم اساسی در ابعاد فرهنگی اجتماعی و فرم فیزیکی شهرها مورد بررسی قرار داد.
بنا بر تفکرات اسلامی، هدف تعاملات اجتماعی بر پایه ی ارزش های اخلاقی و کمک به یکدیگر قرار دارد که همان مفهوم "تعاون" در علوم اسلامی می باشد. علاوه بر آن، هدف آموزش در اسلام، آموزش جنبه های مختلف و تعاملات اجتماعی و تثبیت آن به عنوان یک امر مهم و مثبت در جامعه می باشد. با این حال تعاملات باید پاسخگوی همه ی نیازهای کاربران و تمایلات شخصی آن ها باشد.
بر اساس مطالعات فضای جمعی، اختصاص دادن مکانی در شهر به فضای تعاملی که ارزش های منحصر به فرد گذشته ی خود را از دست داده است، امری رد شده است (توسلی نیاز، 1997: 46). بنابراین بهتر است فضا را به عنوان مفهومی خنثی بدانیم که وضعیت آن توسط فرهنگ و تصویر ذهنی مردم شکل می گیرد.
کلمن کوهن، فضاهای شهری را فضایی جمعی و ساخته شده توسط انسان توصیف می کند؛ بنابراین می توان آن را فضایی دانست که توسط عناصر شهری احاطه شده است. در حالی که بخشی از فعالیت های جمعی و ارتباطی مردم در این فضا محوریت می یابد، تعاملات اجتماعی شرطی لازم اما ناکافی برای تأثیر گذاری سیاست های اقتصادی، سیاسی و ایجاد بر همکنش در توسعه ی فضایی است که بدون آن جامعه متوقف خواهد شد.
زندگی انسان بدون ارتباط با دیگران ممکن نیست، این امر توسط دین اسلام نیز تصدیق شده است. به همین دلیل برای پرهیز از انزوا و تأکید بر ایجاد روابط اجتماعی، اسلام به تشویق مردم برای ایجاد زندگی اجتماعی تأکید داشته است (ابراهیمی و فرشچیان، 2015: 5). ضرورت تعاملات اجتماعی از دید قرآن کریم به صورت نیازی برای تشکیل یک کُلّ واحد که در آن مردم خواهران و برادران دینی هم هستند، مطرح شده است و بر این موضوع توسط دانشمندان علوم اسلامی مختلف نیز به روش های متعدد تأکید شده است.
قبل از اسلام به دلیل غلبه ی فرهنگِ سلسله مراتب اجتماعی و اشرافیت در جامعه، شهرها به 2 قسمت تقسیم می شدند؛ قلعه و محوطه ی اطراف آن. ساکنان قلعه مسِئولان حکومتی و وابستگان آن ها بودند در حالی که مردم عادی در اطراف قلعه ساکن بودند (منصوری، 1990: 85). در این زمان، در ایران نیز هیچ میدان و مکانی برای تجمع وجود نداشت. اما بعد از اسلام، میدان های ملی رایج ترین فضاهای عمومی شهری در جامعه ی ایران بودند. میدان های محلی و ساختمان های مذهبی ساخته می شدند و به صورت خودجوش توسط مردم به آن ها رسیدگی می شد (پاکزاد، 2008: 40).
مصر باستان و شهرهای آن نیز که توسط پادشاهان بنا می شدند دارای درجه بندی و ارجهیتی با توجه به مقام طبقه ای که از آن قسمت شهر استفاده می کردند، بودند. در این شهرها، هر خانه یک حیاط داشته است و هر چند خانه از یک حیاط مشترک نیز برخوردار بوده اند. علاوه بر آن، شهر یک فضای باز جمعی نیز داشت که در مواقعی به صورت بازار نیز مورد استفاده قرار می گرفت.
میدان شهری در شهرسازی، یک محدوده ی بزرگ است که توسط خانه ها و کاربری های تجاری محصور شده است و هویت و ویژگی های آن تابع ارتفاع بدنه، نوع کاربری های بدنه و فعالیت هایی است که در آن صورت می پذیرد. به همین دلیل گسترش کلان شهرها، از جمله تهران و قاهره و میادین مهم آن ها، میدان تجریش و تحریر، در کنار تغییرات فیزیکی آن ها در دهه های اخیر، تغییرات زیادی را در زمینه ی کارکرد این میدان ها و نیز منظر آن ها ایجاد کرده است.
میدان تجریش تهران، قرار گرفته در شمال و در انتهای مرتفع ترین توپوگرافی این شهر، از منظره ی زیبای کوه های البرز، هوای پاک و منظر برج میلاد بهره می برد و توسط کاربری های مهم تجاری، مذهبی و دولتی نیز احاطه شده است. مانند: شهرداری، امامزاده صالح، ترمینال اتوبوس شهری و پاساژهای تندیس و قائم.
این میدان از شلوغ ترین و فعال ترین میدان های تهران می باشد که امروزه بیش ترین فعالیت ها و مهم ترین عملکرد های مدرن را در خود جای داده است و معماری و فرهنگ ایران را به نمایش می گذارد (باقری، 2008: 108).
این مکان در گذشته به دور از شهر تهران و مستقل از آن بود، تا این که با یافتن مقبره ی امامزاده صالح در آن جا و ساخت و سازهایی که به دنبال آن شکل گرفت، این میدان پدید آمد. کاربری های اطراف، خانه های مسکونی، بازار و تکیه ی تجریش بودند و در آن زمان خط اتوبوس و تاکسی نیز به این مکان راه یافت. در زمان پهلوی دوم، خیابان پهلوی (ولیعصر امروزی) راه اندازی شد و در وسط این میدان فضای سبزی نیز طراحی شد. بعد از آن به دنبال توسعه ی شهر به سمت شمال، باغ های اطراف این میدان خراب شد و با ورود ماشین ها به این مکان اطراف این میدان را ترافیک عظیمی فراگرفت.
در مصر نیز در دوره ی اسلامی تنها فضای بازی که به طور عمده مورد استفاده ی شهروندان بود، داخل و اطراف مساجد بود. مسجد به عنوان مدرسه، کتابخانه و مکانی برای مباحثات مذهبی نیز مورد استفاده قرار می گرفت. اما در مصر مدرن، بسیاری از فضاهای جمعی و اصلی شهرها، نظیر میدان التحریر قاهره که مرکز اجتماعات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی مردم بوده است، به دلیل ازدیاد جمعیت، به کریدرهای ترافیکی انبوهی تبدیل شده اند.
بر اساس آنچه گفته شد، میدان ها و فضاهای شهری که در گذشته مهم ترین عناصر ارتباطات و تعاملات اجتماعی در شهرها بودند؛ امروزه، به خاطر رخنه کردن عوامل تجاری و اقتصادی در این فضاها، پتانسیل بروز تعاملاتی اینچنینی را از دست داده و فرصت هایی برای مکث و برقراری ارتباط در آن ها کاهش یافته است. افزایش جمعیت و ترافیک شهری و همچنین جلب توجه مردم به کاربری ها و فعالیت های اطراف این فضاها سبب از بین رفتن کارایی اصلی فضاهای جمعی شده است.

شناسنامه نشریه